شما به «مادر» چی میگید؟

https://roshangari.info

.

بمناسبت روز جهانی زبان مادری

یادم نمی آید که مدرسه را شروع کرده بودم یا نه. در آن دوره کودکی ام مادربزرگم قصه ای را برایم تعریف می کرد که خیلی دوست داشتم. نمی دانم از کتابی خوانده بود یا شنیده بود. چون مناسب روز جهانی زبان مادری دیدم برایتان تعریف می کنم.

شما به «مادر» چی میگید؟
یه روز آقا بُزه که بسیار جهان دیده و دانا بود تصمیم می گیره بچه های تمام حیوانات جنگل را جمع کنه و خواندن و نوشتن یادشون بده. وسط جنگل، کنار برکه ای که کمتر درخت داشت را مناسب دید و همانجا کلاسش را دایر کرد.

بچه ها با شوق و علاقه هر روز به مدرسه می رفتند و مشق هایشان را همیشه به موقع انجام می دادند. بعداز چند ماه خواندن را یاد گرفتند و مدتی بعد حروف الفبا را هم می توانستند بنویسند. یه روز آقا بُزه که خیلی از پیشرفت کارش راضی و خوشحال بود گفت بچه های عزیز امروز می خواهم که یکی یکی بیایید پای تخته و بنویسید «مادر».

توله خوک رفت و نوشت : خوو
غیر از آقا بُزه همه خندیدند.
توله پلنگ نوشت: میو
باز هم بچه ها خندیدند
بُزغاله نوشت: بع
بره نوشت: مع
گوساله نوشت: مووو
توله گرگ نوشت: هوووو

خلاصه تمام کلاس به نوبت کلمه مادر را رو تخته نوشتند و هربارهم بقیه بچه ها خندیدند.
آقا بزه دستی به ریش دراز پروفسوری اش کشید و رو به بچه ها که هرکدومشون فکر میکرد بقیه غلط نوشتند گفت: آفرین بچه های عزیزم، به همه تان نمره بیست می دهم. چون همه تان کلمه «مادر» را بزبان خودتان درست نوشتید.
رضا اشکوری

*****

فارسی شکره

موکه سر در بیابونم شو و روز         سرشک از دیده بارونم شو و روز
نه تب دیرم نه جایم مى کند درد         همیدونم که نالونم شو و روز
—-
خداوندا موبیزارم ازین دل         شو و روزان در آزارم ازین دل
زبس نالیدم ازنالیدنم تنگ         زمو بستان که بیزارم ازین دل

هروقت این ترانه ها را می خوانم فکر می کنم باباطاهر داشت شعر گیلکی می سرود نه فارسی. از روستای ما تا بخشی که مدرسه می رفتیم حدود پنج کیلومترفاصله بود. تمام فرق گیلکی ما با گیلکی بخش مزبور شاید کمتر از ده تا کلمه باشد. اما همین ده کلمه کافی بود تا سال اول که مدرسه را شروع کردیم کلی با هم دهاتی هامون به گیلکی شان بخندیم. برجه (بیرون) رو می گفتند درگاه, خو کتاب (کتاب خودم) را می گفتند خوشته کتاب و چندتا فرق دیگر. البته بچه های آن بخش هم کلی به گیلکی ما می خندیدند. اما خندیدن مان به قصد تمسخر و توهین به گویش همدیگر نبوده و بخشی از بازیگوشی های کودکانه ی مان به حساب می آمد. ما فکر می کردیم زبان ما قشنگ ترین و شیرین ترین زبان عالم هست و هنوز هم همینطور فکر می کنیم. من فکر می کنم همه مردم این کره خاکی در مورد زبان شان همین طور فکر می کنند. فارسی برای فارس ها شکره, ترکی برای ترک ها عسله و عبری برای یهود ها قنده … و زبان گیلکی هم برای ما گیلکان مرباست، آن هم نه هر مربایی بلکه خوشمزه ترین و خوش طعم ترین مربا ها یعنی مربای بهار نارنج. بسیار طبیعی است که آدم فکر کند زبان مادری اش زیبا و شیرین است. مشکل آنجا شروع می شود که از دیگران که زبان دیگری دارند بخواهیم در مورد زبان ما همین نظر را داشته باشند و اصرار بیجا داشته باشیم که به آنها بقبولانیم (تحمیل کنیم) که زبان ما شیرین , شکر , عسل, مربا و یا قنده. این اصرار بیجا و نابخردانه رنگ و بوی قوم گرایی و بدتر از آن نژادپرستانه بخود خواهد گرفت و فاجعه است اگر این کار در رسانه ها ی عمومی و مراکز آموزشی انجام پذیرد. آن هم در مملکتی مثل ایران که متشکل از اقوامی است که به زبان های متفاوتی تکلم می کنند و هرکدام از این اقوام از نطر حقوقی سهم مساوی در برخورداری از امکانات آموزشی و رسانه های عمومی و دولتی دارند که همیشه زیر پا گذاشته شده است.
فارسی شکره، برمنکرش لعنت، اما این را پیش خودتان نگه دارید، چون اگر این مطلب را مدام در گوش من و هموطن ترک و کرد و بلوچ تکرار کنید یشترین ضربه را به زبان فارسی می زنید، زیرا تکرار آن، نوعی از توهین و تمسخر دیگر زبانها را در خود داشته و موجب عکس العمل هایی از جمله بایکوت زبان فارسی می شود. تعدادی از آشنایان آذربایخانی من حتی در موقع صحبت با من که گیلکم با اکراه به فارسی صحبت می کنند، گرچه این پدیده فعلا بصورت محدود فقط دربین روشنفکران مشاهده می شود اما بعید نیست در آینده ای نه چندان دور عمومی تر شود.

در یک وبلاگ گیلکی خواندم که کلمه ایران ریشه اش گیلکی است. به گیلکی ایرا و ارا یعنی اینجا یا همینجا و ایران و اران می شود اینجاها و همینجا ها(سرزمین خودمان). درباره ی درستی یا نادرستی این ادعا نمی توانم قضاوت کنم، اما چنانکه در نوشته ی “ما آریایی نیستیم” اشاره کردم زبان های ما نیز نتیجه ی اختلاط ها و آمیزش زبانهای ملل و اقوام بومی و مهاجری است که نزدیک به حداقل چهار هزار سال در تماس با هم بوده و رد و نشانه های تمام زبانهای منطقه را می توان در آنها مشاهده کرد. البته بدیهی است که هرجا که مقاومت ها در برابر اقوام مهاجر شدیدتر و استقلال نسبی در برابر اشغالگران بیگانه بیشتر بود مردمان آن ناحیه بهتر توانستند زبان قدیمی( و احتمالن زبان مشترک بومیان ایرانی) خود را در برابر تهاجم و نفوذ زبان اقوام مهاجر و مهاجم چون عرب و ترک و مغول حفظ نمایند و گیلان و مازندران جزو مناطقی بودند که بیش از هرجای ایران توانستند استقلال خود را در مقابل تهاجمات حفظ کنند.
چنانکه در جدول زیر می بینید بسیاری از کلمات که زمانی در تمام ایران استفاده می شد و در فارسی امروز کلمات ترکی و عربی جایگزین آنها شدند کماکان در شمال ایران متداول بوده و استفاده می شوند. البته این لیست کامل نبوده و می توان صدها کلمه دیگر را به آن افزود که مستلزم صرف وقت و انرژی بسیاری است که فعلا در دسترسم نیست. اما اگر گیلکان عزیزی هستند که بیشتر در این مورد کار کرده اند می توانند این لیست را تکمیل کنند
رضا اشکوری

در جدول زیر کلماتی که در فارسی امروز متداول بوده و ریشه عربی دارند بصورت (ع) و کلمات با ریشه ترکی بصورت (ت) مشخص شده اند

گیلکی	پهلوی و فارسی قدیم	آنگونه که امروز در فارسی متداول است
اسرو	در اوستا و سانسکریت اسرو	اشک
اوشان	اوشان / ushan	ایشان
اشماردن	eshmartan	شمردن
برم	baram	چوب بست
پاچین / پارچین	پاچین / پارچین	پیراهن بلند زنانه
تش	تش	آتش
تش کله	تش کله	اجاق(ت)
تورنگ	تورنگ	قرقاول(ت) / تذرو (ع)
تاشن	tashitan	تراشیدن
تیان	تیان	دیگ بزرگ/ پاتیل عشق چو مغز است و جهان همچو پوست عشق چو حلواست جهان چون تیان – (مولوی)
جور	جور	بالا
جیر	جیر	پایین
چاشت	چاشت / chasht	نهار (عربی)
خانی	xanik	برکه و آبگیر چشمه ی آب زندگانی بود آب کوثر نه آب خانی بود – (نظامی)
خُجیر	خُجیر	خوب و قشنگ بشاه جهان گفت زرتشت پیر که در دین ما این نباشد خُجیر – (فردوسی)
دال	دال / dal / dalman	عقاب(ع)
دولچه	دولچه	سطل(ع) / دلو(ع)
دار	دار / dar	درخت/ متاسفانه در فارسی امروز از دار تنها زمانی استفاده می شود که بالای آن سری بر باد رود
دیم	دیم / dim	رخسار / صورت عنبرین خطی و بیجاده لب و نرگس چشم حبشی موی و حجازی سخن و رومی دیم – (فرخی)
رشته	رشته / rashtak	نخ
رمه	رمه / ramak	گله
زردک	زردک	هویج
زرج	زرج	کبک
سوج	سوج	سوز بآهى گنبد خضرا بسوجم فلک را جمله سر تا پا بسوجم بسوجم ار نه کارم را بساجى چه فرمایى بساجى یا بسوجم – (بابا طاهر)
سولاخ	Sulak	سوراخ
کاس	کاس	چشم کبود / زاغ
کش	کش / Kash	بغل (ع) / آغوش(ت)/ سینه بینداخت شمشیر و ترکش نهاد چو بیچارگان دست بر کش نهاد – (سعدی)
کشکرت	کشکرک	زاغ (ع)
کومه	کومه	خانه کوچک/ پناهگاه
کول	کول	چلاغ
کرک	کرک / kark	مرغ خانگی
کُرچ	کُرچ	مرغ آماده تخم گذاری
کارتنگ / کارتن	کارتنگ / کارتن	عنکبوت (ع)
کوکنار	کوکنار	خشخاش (ع)
کرچنگ	karchang	خرچنگ
کُماج	کُماج	نان خانگی
کُرند	کُرند / korand	اسب حنایی رنگ
کوکو	کوکو	فاخته (ع)
کول	کول / کولی نیز بفارسی یعنی آبگیر و تالاب	موج(ع)
کُلش	کُلش	باقیمانده ی محصول درو شده در کشتزار
گپ	گپ	حرف
گردکان	گردکان	گردو
گرمک	گرمک	طالبی
لر	لر / lar	لاغر
لته	لته	پارچه کهنه
لچر	lachar	سمج (ع)
مجیک	mejik	مژه
مول	مول	حرام (ع) زاده
نهلم	اوستا (آسمان به اهریمن): اکنون که اندر آمدى پس تو را باز نهلم	نمی گذارم
ور	Var	آغوش(ت)
ور	در اوستا ور	نزد, جنب
وارنگ	وارنگ	بادرنگ
واران	واران	باران
وچه	وچه / vachak	بچه
وس	vas	بس
وراز	وراز / viraz	گراز
وشم	وشم	بلدرچین (ت)
واشک	واشک	قرقی (ع)
ورف	varf	برف
ولگ	ولگ	برگ
وره	varak	بره
وس	vas	بس
ورزا	ورزا	کاری
همیشک	hamishak	همیشه

آدرس وبلاگ نامبرده:
http://caspianous.blogspot.com/2006/05/blog-post.html

بوی گوش ماهی، کرم خاکی و آدم ها