به دنبال ردپای نفتکش‌های ارواح روسیه
شروين احمدی

چگونه تحریم های نفتی دور زده می‌شود؟

در آغاز سال ۲۰۲۵، ایالات متحده و اروپا تحریم های جدیدی را علیه صادرات نفت روسیه اعمال کردند که به ویژه نفتکش ها را هدف قرار می داد. از زمان محاصره اقتصادی غرب علیه مسکو در سال ۲۰۲۲، شبکه ای از شرکت‌های در سایه به روسیه کمک کرده اند تا هیدروکربن های خود را بفروشد.امری که خطوط کلی جهانی سازی دیگری را ترسیم می کند، آینه ای کدر از اولی.

نویسندگان Charles Perragin & Guillaume Renouard برگردان شروين احمدی

زیر آفتاب طاقت فرسا صحرای عربی، مخازن سوخت غول پیکر در دو طرف جاده صف کشیده اند. با حرکت به سمت شمال از بندر فوجیره امارات، به یکی از بزرگترین مناطق ذخیره نفت در جهان می رسیم.آقای «علام خورشید» سوار بر یک خودروی قدیمی تعریف می‌کند: «در گذشته اینجا محله ای از روستای القریه بود. ساکنان در نهایت رفتند، بوی نفت خفه کننده بود. بعد همه‌چیز با خاک یکسان شد و این مخازن فلزی جایگزین آن‌ها شد». او که مهاجری پاکستانی است از پنج سال پیش در اینجا زندگی می کند. در سمت خشکی، گودال‌های عظیم برای گسترش بیشتر منطقه صنعتی‌ای حفر می‌شود که در خدمت تجارت خلیج عمان است. در سمت دریا، افق از تانکرهای نفتی پوشیده شده است: آنها برای سوخت گیری یا تخلیه محموله خود توقف می کنند، مانند این کشتی های رو به افزایش حامل نفت روسیه که از تنگه کرچ، سواحل دریای آزوف، دریای سیاه یا بالتیک می آیند. از اواخر سال ۲۰۲۲، در حالی که کشورهای عضو اتحادیه اروپا و گروه هفت (G7)، در واکنش به تهاجم به اوکراین، واردات مستقیم نفت روسیه را ممنوع کردند، فعالیت بندری در اینجا چندین برابر شده است. بخش بزرگی از یک و نیم میلیون بشکه نفتی که قبل از سال ۲۰۲۲ هرروز مستقیماً از غرب روسیه وارد اروپا می شد، اکنون از اینجا عبور می کند.

بیش از ده سال است که بندر فجیره در جنوب تنگه هرمز، نفت همسایه‌ی ایرانی تحت تحریمش را با حذف منشا آن «سفید‌شوئي» می‌کند. همین کار در مقیاس عظیم طلای سیاه دومین صادرکننده جهان، تکرار می‌شود. در اینجا، برای فروش مجدد آن با قیمت مناسب، برخی شرکت‌ها آن را ذخیره می‌کنند و با مخلوط کردن آن با نفت خامی که از جاهای دیگر آمده و یا با پالایش آن، منشأ آن را پنهان می‌کنند. آقای بلال حسن اشرف، مدیر اجرایی بانک ملی فوجیره، اطمینان می دهد: « تا آن زمان، ما فقط پالایشگاه های کوچک داشتیم، اما سرمایه گذاران بزرگی از راه رسیدند و این باعث افزایش ظرفیت شد». این بندر نقطه ورود به بازارهای هیدروکربن کشورهای حوزه خلیج فارس مانند عربستان سعودی است. ریاض ترجیح می دهد نفت ارزان روسیه را مصرف کند و نفت خود را گرانتر در اروپا بفروشد. اما این بندر بیش از هر چیز به محل گذار ترابری دریایی پسا‌تحریم تبدیل شده است.

تغییر مسیر جریان های انرژی

آقای ژان مارک ‌ایل‌مازاگا ، مدیر بخش بین‌المللی انرژی و اقلیم در موسسه روابط بین‌الملل فرانسه (RIIF) توضیح می‌دهد: «صنعت نفت روسیه به لطف خط لوله نفت دروژبا و بنادر غربی مانند Ust-Louga در خلیج فنلاند، بر روی صادرات به اروپا متمرکز بود، که تحویل نفت به روتردام را در سه روز ممکن مي‌کرد، جایی که روس‌ها پالایشگاه‌ها و سایت‌های ذخیره‌سازی خود را داشتند. تحریم اروپا باعث یکی از دیدنی‌ترین تغییر مسیر جریان انرژی در تاریخ شده است. بر اساس ارقام مدرسه اقتصاد کیف (KSE)، طی چند هفته بیش از ۹۰ درصد صادرات دریایی نفت خام روسیه به سوی هند، چین و ترکیه تغییر مسیر داد، آنهم در شرایطی که کشورهای گروه ۷ و اتحادیه اروپا قبل از جنگ، دریافت کننده۷۰ درصد این نفت بودند. بدون امکان انتقال زمینی تمام هیدروکربن های حاصل از حفاری در اورال یا بالتیک به بنادر شرقی مانند کوزمینو، نزدیک به چین، زمان ترانزیت دریایی نفت خام در یک سال ۲۵۰ درصد افزایش یافته است.

آقای ‌ایل‌مازاگا خاطرنشان می کند که «بخش انرژی روسیه در وضعیت بسیار خوبی است». اروپا فقط پول به جیب هندی‌ها، چینی‌ها و ترک‌ها می‌ریزد که نفت خام روسیه را پالایش می‌کنند و گران‌تر به غرب می‌فروشند». در واقع، تحریم‌ها واردات نفت روسیه از کشورهای ثالث (خارج از اتحادیه اروپا یا گروه ۷) را تا زمانی که فرآوری بر آن وجود داشته باشد ممنوع نمی‌کند… بنابراین در هند، این کار در روز روشن، در پالایشگاه‌های جامناگر یا وادینار، از طریق شرکت هندوروسی نایارا انرژی(Nayara Energy) یا حتی غول‌های بخش دولتی مانند شرکت نفت هند(Indian Oil Corporation) انجام می‌شود. آقای پل تورت، مدیر موسسه عالی اقتصاد دریایی (Isemar) خاطر نشان می‌سازد: « در چین، عمدتاً پالایشگاه های خصوصی کوچک در استان فوجیان هستند که اینکار را انجام می‌دهند. گروه های بزرگ از زمانی که واشنگتن دو شرکت تابعه شرکت ملی حمل و نقل ملی کاسکو(Cosco) را در سال ۲۰۱۹ به دلیل واردات نفت ایران تحریم کرد، محتاط بوده اند». ترکیه، به نوبه خود، آشکارا از این ممنوعیت تخطی می کند: پایانه دورتیول(Dörtyol)، در جنوب کشور، محصولات پالایش شده روسیه را بدون فرآوری مجدد به اروپا و ایالات متحده ارسال می‌کند (۱).

در فضای دریایی که همه چیز در کمترین زمان دوباره تنظیم می شود، یک بندر جایگزین بندر دیگری می شود. و نفت، در قلب جهانی‌سازی، همیشه به دست خریدار می رسد. کافی بود که مسیر دریای سرخ در پایان سال ۲۰۲۳ توسط حملات شورشیان حوثی مسدود و جریان‌های نفتی به خاورمیانه و آسیا مختل شود، تا شبکه‌های قاچاق لیبی فعال شوند تا نفت پالایش شده روسیه را به مقدار زیاد وارد کرده و آن را به اروپا ارسال کنند (۲). آقای امی دانیل، رئیس ویندوارد(Windward)، شرکتی که ترافیک دریائی را تحلیل می‌کند، خاطرنشان می‌کند: «فعالیت‌های دریایی بین روسیه، لیبی، سپس یونان، ایتالیا و مالت به‌محض اینکه کشتی‌های دیگر نمی‌توانستند از کانال سوئز عبور کنند، ناگهان افزایش یافت. سرانجام، مازاد محصولات پالایش شده که قبلاً برای اروپا در نظر گرفته شده بود و شبکه‌های لیبی یا ترکیه نمی‌توانستند آن‌ها را مدیریت کنند، در میان حکومت‌های طرفدار روسیه در منطقه ساحل افریقا – مانند مالی (۳) – یا در کشورهای آمریکای جنوبی – مانند برزیل، خریدار پیدا کرد.

اپراتورها، مهندسان و کارکنان اداری، همه از دسترسی ما به بندر فوجیره جلوگیری کردند. در پشت یک اسکله مشرف به آبراهه ورودی، اولین کشتی را می بینیم که نزدیک می شود: اونیکس(Onyx)، یک کشتی ۱۸۳ متری فرسوده، مملو از فرآورده های نفتی از تواپسه، در روسیه. به ندرت کشتی‌های حمل مایعات(tanker) کهنه و با سنی بالای بیست سال را می بینیم. گروه ۷ و کشورهای اتحادیه اروپا شرکت های خود را از تامین مالی، مالکیت، بهره برداری یا بیمه کشتی هائی منع می کنند که در تجارت نفت روسیه با کشورهای ثالثی دخیل هستند که نفت را بالاتر از سقف قیمت می‌خرند: برای مثال ۶۰ دلار برای نفت خام و ۱۰۰ دلار برای گازوئیل. در نتیجه روس‌ها به راهکار متفاوتی متوسل می‌شوند و از کشتی‌هائي مانند اونیکس استفاده می‌کنندکه پرچم گابن را برافراشته‌ و ثبت آن توسط یک شرکت خصوصی اماراتی انجام گرفته که به دلیل صدور روزافزون گواهینامه برای کشتی‌هایی که از لحاظ استانداردهای ایمنی و بیمه بین‌المللی مشکل دارند ، معروف است. دولت آمریکا حتی به تازگی نفتکشی را که متعلق به یک شرکت (اماراتی) به نام Eco Max FZE است، تحریم کرده .این شرکت که گروه کوچکی متشکل از شش نفتکش را در اختیار دارد نفت ایران را به شبکه‌های حوثی تحویل می‌داده است.

اگرچه روسیه دچار مشکل کمبود خریدار نیست – بیشتر نفت آن بالاتر از سقف قیمت فروخته می شود – ظرفیت حمل و نقل برای صادرات تمام هیدروکربن های خود را ندارد. آقای کریگ کندی، بانکدار سابقی که اینک مسئول بخش تجزیه و تحلیل انرژی روسیه در هاروارد است، توضیح می دهد: «در سال ۲۰۲۲، این کشور به حمل و نقل غربی و به طور کلی به نفتکش هائي وابسته بود، که تقریباً همه آنها توسط یک شبکه اروپائي بیمه شده بودند». Sovcomflot، شرکت اصلی حمل و نقل هیدروکربن روسیه، ناوگان بزرگی متشکل از هفتاد و پنج تانکر مطابق با استانداردهای بین المللی داشت، اما در مارس ۲۰۲۲ این شرکت توسط خزانه داری آمریکا تحریم شد. دیگر دسترسی به دلار، وام ها، بانک ها و بیمه های غربی و بنابراین به بنادر و کانال های اصلی تجارت دریایی جهان وجود نداشت. مسکو باید خود را به ناوگان موازی‌ای مجهز می کرد که می توانست از لابه لای شکاف ها سُر بخورد. در طول بیش از دو سال، کشتی‌های Sovcomflot تغییر مالکیت دادند – همیشه در امارات متحده عربی -، وقتی مالک جدید هم تحت تحریم‌های تازه قرار گرفت، مجددا تغییر مالکیت صورت می‌گرفت : یعنوان مثال Sun Ship Management به SCF Mgmt Fzco تبدیل شد که نامش مخفف مشتق شده از Sovcomflot است. این مثال نشان می‌دهد که Sovcomflot حتی تلاشی برای مخفی کردن خود ندارد. SCF Mgmt خود به SCF Mgmt یا Ship Management وابسته است که به تنهائي ۱۹ درصد نفت روسیه را در اکتبر ۲۰۲۴ حمل کرده است. به نظر می رسد که این شرکت به نوبه خود توسط پنجمین شرکت بزرگ اماراتی، Avebury Shipmanagement پشتیبانی می شود.

آقای امی دانیل، رئیس ویندوارد(Windward)، اضافه می‌کند:« با وجود اینکه امارات از متحدان ثابت واشنگتن است اما ملزم به احترام به تحریم ها نیست. مهم‌تر از همه، این کشور از شما نمی‌خواهند که منشا منابع مالی‌تان را اعلام کنید، بنابراین برای خریداران نفت روسیه، معامله از طریق شرکت‌های مستقر در آنجا بسیار آسان‌تر است». روسیه رودررو با مشکل یافتن کشتی‌های قابل اعتماد متعلق به شخص ثالث و مواجهه با مسیرهای دریایی طولانی تر، نمی توانست به سادگی نفتکش‌های خود را تغییر کاربرد دهد و مجبور بود سریعا نفتکش‌هائي را عمدتاً از مالکان چینی و یونانی، خریداری کند. کشتی‌های قدیمی‌ای که صاحبانشان از خلاص شدن از شر آنها با قیمت بالا خوشحال بودند. بر اساس برآوردهای آقای کندی، این ناوگان به سرعت به تعداد ۲۷۰ کشتی رسید. اما بیشتر نفتکش‌های خریداری شده فرسوده بودند و گاهی اوقات فقط باید به زباله‌دان فرستاده می‌شدند. مسکو در مواجهه با خطرات احتمالی این کشتی‌های قدیمی و نینداختن مسئولیت آنها بر دوش Sovcomflot که مجهز به نفتکش‌های مدرن و کاملا نو است ،دست به ایجاد شرکت‌های صوری زد. شرکت تحلیل مالی S&P Global Market Intelligence گزارش می دهد که در سال ۲۰۲۲، ۸۶۴ شرکت دریایی در ارتباط با روسیه، عمدتاً در امارات ، اما همچنین در چین، ترکیه و هند ایجاد شد. شرکت هایی مانند Eco Max FZE کشتی های فرسوده‌ای را مدیریت می کنند، که بد بیمه شده اند و یا اصلا بیمه نیستند. در مجموع، از ژوئن ۲۰۲۳ تا ژوئن ۲۰۲۴، تعداد بشکه های حمل شده در هر روز توسط ناوگان موازی ۷۰ درصد افزایش یافته و از ۲.۴ به ۴.۱ میلیون رسیده است(۴).

الگویی جدید در حال ظهور است: نفت خریداران هندی، با حجمی زیاد، توسط نفتکش‌هایی که اغلب کاملا استاندارد هستند، حمل می شود، در حالی که کشتی هایی که در شرایط نامناسب و گاهی بدون بیمه هستند، عملیات پرخطری را انجام می دهند که احتمالا می‌تواند توجه خزانه داری ایالات متحده را به خود جلب کند. به نظر آقای امی دانیل، رئیس ویندوارد(Windward)، اولی‌ها ناوگان خاکستری هستند- حدود ۱۰۰۰ نفتکش با پرچم های تغییر یافته، با مالکان ناشناس، که حداقل موقتاً از تحریم ها فرار می کنند – و دومی‌ها، ناوگان ارواح را تشکیل می دهند – با ۱۳۰۰ کشتی ،حدود ۲۰ درصد کل جهان – که « فعالیت های در سایه‌ای را که عمدتاً از کره شمالی برای دور زدن تحریم ها الهام گرفته شده » انجام می دهند. این کشتی‌های ارواح که از بنادر روسیه می‌آیند. برای فروش نفت بالاتر ار سقف تعیین شده و در عین حال استفاده از خدمات برای کشتی‌هایی که در شرایط فنی خوب و تحت پوشش شرکت‌های بزرگ غربی قرار دارند، در دریای آزاد محموله‌های گرانبهای نفتکش‌های استاندارد به کشتی‌های ارواح منتقل می‌شود. بدین ترتیب منشاء روسی نفت کاملا ناپدید می شود. بر اساس ارزیابی ویندوارد، این نوع عملیات به تنهایی برای نفت خام – که اصولاً برای سوخت‌گیری و نه بارگیری استفاده می‌شود – بین آوریل ۲۰۲۳ تا فوریه ۲۰۲۴ در دریای مدیترانه ۵۴ درصد افزایش یافته و اغلب در سواحل کالاماتا یا سوئز انجام گرفته است. محققان مدرسه اقتصاد کیف (KSE)متوجه شدند که یک کشتی بدون بیمه بنام Ocean Thunder از نووروسیسک، ، محموله خود را در پایان سال ۲۰۲۳ به یک نفتکش ترکیه به نام Besiktas Bosphorus در سواحل سوئز منتقل کرده تا به بندر جامناگر در هند تحویل داده شود. آقای بوریس دودونوف، محقق در مدرسه اقتصاد کیف (KSE)، اطمینان می‌دهد: «روسیه همچنین توانست از این تکنیک‌های انتقال برای تحویل مستقیم به اروپا استفاده کند». برای رسیدن به اهداف مشابه، این نفتکش‌ها گاهی اوقات فرستنده های خود را قطع می کنند یا سیگنال موقعیت جغرافیایی خود را تغییر می دهند تا بندر بارگیری خود (روسیه) را پنهان کنند.

«روس ها هرگز تا این حد نفروخته‌اند»

یک بانکدار بخش انرژی که مایل است ناشناس بماند، می‌گوید: «راه های متعددی برای ناپدید کردن منشا نفت وجود دارد. گمرک روسیه می تواند یک گواهی مبدأ برای چهار محموله مختلف صادر کند و هیچ کس متوجه آن نخواهد شد». آقای ایل مازگا می افزاید که این عملیات یک بازی کودکانه « در بنادر دریای سیاه است، که دروازه خروج نفت از کشورهای محصور در خشکی اتحاد جماهیر شوروی سابق، مانند قزاقستان می‌باشد». ایگور دلانو، پژوهشگر در موسسه روابط بین‌الملل و استراتژیک (IRIS) به یاد می‌آورد: «از زمان کنوانسیون مونترو در سال ۱۹۳۶، ترکیه همیشه توانسته بود جریان‌های ورودی و خروجی از دریای سیاه را کنترل کند و نیروی دریایی ایالات متحده را دور نگه دارد. پس از تسلط کوبنده شوروی بر این منطقه، دریای سیاه به طور فزاینده ای برای فعالیت های غیرشفاف مساعد شد». با این حال، تنها در ژانویه ۰۲۵ و با وجود تمام اقدامات احتیاطی مالکان در سایه، ۱۸۳ کشتی در لیست سیاه امریکا قرار گرفتند. واشنگتن اکنون هر یک از نفتکش ها را به صورت جداگانه تحریم می کند تا از پاک‌سازی رد آنها با تغییر مالک جلوگیری کند. به گفته آقای دودونوف، برخی از آنها هنوز با احتیاط دوباره استفاده می شوند، به ویژه برای سفرهای کوتاه مانند سفر بین کوزمینو و چین.

با وجود نفتکش‌های قدیمی‌تر در مسیرهای هرچه شلوغ‌تر و طولانی‌تر، خطر تصادفات به ناچار افزایش می‌یابد، همانطور که برای دو نفتکش روسی ساخته شده در دوران اتحاد جماهیر شوروی (۲۱۲Volgoneft و ۲۳۹) در تنگه کرچ در دسامبر ۲۰۲۴ رخ داد. آقای نیلز وانگ، دریاسالار بازنشسته و رئیس سابق نیروی دریایی دانمارک می‌گوید:« ناخداهای این کشتی‌ها ریسک بیشتری می‌گیرند بیشتر آنها از ناخداهای ما برای عبور از تنگه های شلوغ درخواست کمک می کنند، اما ناخداهای ناوگان ارواح از درخواست کمک خودداری می کنند». در مارس ۲۰۲۴، Andromeda Star ، یک نفتکش بدون بیمه مرتبط با روسیه، در این منطقه دچار حادثه شد. خوشبختانه خالی بود. برخی کشورهای غربی حتی تا آنجا پیش می‌روند که روسیه را متهم کنند که از نفتکش ها به عنوان ابزار جنگ هیبریدی استفاده می کند. فنلاند در پایان سال ۲۰۲۴ کشتی ارواح Eagle S را بازرسی کرد که مظنون به خرابکاری در یک کابل زیردریایی بود.

با این حال، روسیه توانسته با شرکت‌هائی مانند Ingosstrakh کشتی های خود را بیمه کند، تا آنها دیگر به انحصار شرکت‌های بیمه غرب وابسته نباشند و در نتیجه به بنادر و آبراهه‌های اصلی دسترسی داشته باشند، و در عین حال به کنوانسیون بین المللی مسئولیت مدنی سال ۱۹۹۲ احترام گذاشته شود. این شرکت – که از ژانویه تحریم شده است – ماده ای را در قرارداد هایش تحمیل می کند که در صورتی که مشخص شود کشتی در تحویل نفت به یک کشور غربی مشارکت داشته، از پرداخت خسارت امتناع می‌کند. یک شبکه بیمه نیز در امارات ایجاد شده است. آقای سادک بوسنا، رئیس سابق سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) تحلیل می کند:« فکر نمی‌کنم در حقوق بین‌المللی رویه‌ای برای اعمال تحریم‌ شرکت‌های بیمه بر اساس سطح قیمت نفت وجود داشته باشد. تحریم براساس عدم رعایت سقف قیمت یک ابزار سازی مغرضانه حقوق بین الملل توسط غربی ها است». آقای وانگ که از عدم شفافیت پایدار جهانی شدن می ترسد، می افزاید: «دریا بخشی از مشترکات جهانی است. قوانین آن برای تسهیل هرچه بیشتر حمل و نقل کالا تنظیم شده بود. زیر سوال بردن اصول اساسی این کنوانسیون که توسط اکثر کشورهای جهان از جمله چین و روسیه امضا شده، خطرناک است».

یافتن اینکه چه کسی این جریان های جدید را تامین مالی می کند، مستلزم گذار به آن سوی شبه جزیره مسندم، و رفتن به خلیج فارس و دبی است. اواخر شب، وقتی که گرما در حال فروکش کردن است، در یک کافه خالی در لبه آبراهه‌ای که در امتداد «خلیج تجارت» قرار دارد، با آقای فیلیپ لیال کامجو، یک تاجر باتجربه که برای بانک‌های بزرگ در سراسر جهان کار کرده است، ملاقات می‌کنیم. او اینک نفت روسی پالایش شده در جمهوری های شوروی سابق را خریداری می کند تا آن را در بازارهای هیوستون یا روتردام بفروشد. او در حالی که قیمت‌های شاخص سهام را روی تلفن خود دنبال می‌کند، می‌گوید: «تحریم‌ها ابلهانه‌اند: روس‌ها هرگز تا این حد نفروخته‌اند، اروپایی‌ها هنوز آنقدر به انرژی خود وابسته هستندکه به سادگی قیمت بیشتری می‌پردازند». او سپس امارات را بخاطر مالیات خنده‌دار و استحکام پولش تحسین کرد.

برای درک میزان نقش دبی در بازار سوخت، باید وارد مرکز Dubai Multi Commodities Centre (یا DMCC) شویم، یک منطقه آزاد عاری از مالیات که اکنون بیش از سه هزار شرکت را تنها در بخش انرژی، در خود متمرکز کرده است. کمی دورتر از این «جزیره آسمان‌خراش‌ها» که توسط تفرجگاه‌ها و زمین‌های بایر شنی احاطه شده است، به برج جدید Uptown می‌رسیم. در پارکینگ، فروشندگان بانک های محلی هجوم می‌آورند تا ما را متقاعد کنند که در بانک آنها حساب باز کنیم. از زمان تصویب تحریم ها علیه مسکو، تعداد زیادی از تاجران نفت به این برج پناه برده اند. بسیاری سوئیس را ترک کرده اند، جایی که تا سه سال پیش، بزرگترین بازیگران در این بخش مانند Gunvor، Litasco، Vitol و Trafigura حضور داشتند. به گفته سازمان غیردولتی Public Eye، در مجموع، بین ۵۰ تا ۶۰ درصد صادرات نفت خام روسیه از طریق مرکز مالی سوئیس معامله می‌شد. اکنون در یکی از ۷۸ طبقه برج Uptown ، شعبه غول تجاری روسی Lukoil قرار دارد. این شریک تاریخی Rosneft (۵) حدود صد کارمند را از شهر کالوین یا حتی ترافیگورا، به اینجا منتقل کرده است. آقای سیمون X ، تاجری که اخیراً از سوئیس آمده به شرط فاش نشدن نامش در طبقه دوازدهم با ما ملاقات می‌کند. او اذعان دارد: «ما گاهی اینجا وقتی کوکتل می خوریم ، احساس می کنم در ژنو هستم».

همراه با هنگ کنگ، دبی اکنون بیش از ۸۰ درصد نفت خام روسیه را خریداری می کند، اما شرکت های تجاری بزرگ این عملیات را در پشت شرکت های غیرشفاف پنهان می کنند، تا بدین ترتیب خود را در معرض خطر بسته شدن دسترسی به بانک های غربی قرار ندهند. به گفته یک مشاور شرکت Wallbrook ، که نمی خواهد نام کسی را ذکر کند، همه این فعالیت‌ها تحت کنترل تعداد کمی از بازرگانانی هستند که ارتباطات خوبی دارند و برخی از آنها در تجارت نفت ایران یا ونزوئلا نیز نقش بازی می‌کنند. در پایان این زنجیره، شرکت ها همیشه نام خود را تغییر می دهند. آقای دمیتری پتروف، کارمند سابق Rosneft که در مرکز تحویل جریان‌های جدید نفت روسیه قرار دارد، اعتراف می‌کند که حتی اگر نام شرکتم را به شما می‌دادم، چیزی در مورد آن در اینترنت پیدا نمی‌کردید. به عنوان مثال، Trafigura، از طریق آقایان اتیبار ایوب و طاهر گارایف، دو تاجر آذربایجانی، با شرکت Coral Energy ارتباط دارد (۶).

کهکشانی از شرکت های واسطه

حتی قبل از جنگ، این شرکت واسط که در دبی تأسیس شده بود و به 2Rivers تغییر نام داد، به Rosneft در یافتن خریداران و تامین مالی کمک می‌کرد و حمل و نقل محموله را سازماندهی می‌نمود. کار او تغییر نکرده است. اکنون این شرکت پشت سر شرکت‌های کوچکی فعالیت می‌کند که یک شبه از گمنامی به جایگاه بزرگ‌ترین معامله‌گران جهان رسیده‌اند. در شبکه Coral می توان به Bellatrix، Blackford Corporation، Demex و Nord Axis اشاره کرد. شرکت Nord Axis، به دلیل در معرض دید قرار گرفتن ، خود را پشت سایر ساختارهای کوچک جدید مانند Volition یا Pontus Trading محو کرد. آقای سیمون X توضیح می‌دهد: «تکثر واسطه‌ها باعث می‌شود که در صورت بروز مشکل، مسئولیت‌ها کم شود».

تقریباً همه شرکت‌های شبکه آذربایجانی یا سهامداران آنها آدرس‌هایی در دبی دارند، به ویژه در یکی از پنج ساختمان مرکز تجاری جمیرا (JBC)، واقع در قلب DMCC. چند صد متر آن طرف تر، برج الماس مملو از کارمندان است. در کافه ها یا مراکز خرید بزرگ که مایه مباهات دبی است، اغلب به زبان روسی صحبت می‌شود. اما در سالن JBC 5 کسی نیست و کافه تریای آن در میانه یک روز هفته تعطیل است. آقای مت استنلی، رئیس شعبه دبی Kpler، یک شرکت متخصص در تجزیه و تحلیل داده‌های دریایی، تأیید می‌کند: «اغلب فقط یک کارمند وجود دارد که کارهای اداری را مدیریت می‌کند و تیمی از فروشنده که وقت خود را در سفر به کشورهای خریدار نفت صرف می‌کنند. تعداد معامله گران کوچکی که وارد بازار می شوند چشمگیر است. در طول بیست و پنج سال کار در اطلاعات اقتصادی، من هرگز چنین تغییر اساسی‌ای را ندیده بودم».

و با چهل منطقه آزاد که برای جذب شرکت هائی از سراسر جهان به امارات با یکدیگر در رقابت هستند ، این منطقه کمترین تلاش برای برجسته کردن خویش را دارد. در قلب DMCC، حتی لازم نیست نام شخص حقوقی یا حقیقی ذکر شود که کنترل اصلی شرکت را در دست دارد – مالک ذی نفع – ، بلکه کافی است هویت سهامدار را ذکر کنید. وجود یک مدیر کافی است، مانند آقای فرانسوا ادوارد مائورون، یک شهروند سوئیسی، که سالانه ۳۹۰ هزار دلار غرامت پرداخت می کند تا به عنوان مدیر و سهامدار یک شرکت واسطه اماراتی (Paramount DMCC) در شبکه ای ظاهر شود که محموله تولیدکنندگان کوچک روسی را برای صادرات جمع آوری می کند (۷).

آقای پتروف می‌گوید:« چهل سال نفت ایران را ممنوع کردیم. آیا تولید آن متوقف شد ؟ خیر. با دادن قیمتی پائين تر، ما همیشه راهی برای فروش ذخائرمان پیدا می کنیم.». در این میان، بخشی از بازار جهانی در حال فرورفتن در سپهری هرچه ناروشن‌تر از همیشه است: اوپک دیگر داده های قابل اعتمادی برای نظارت بر تولید و تکامل صادرات روسیه ندارد. خانم آگاته دوپارک، محقق در Public Eye، اطمینان می دهد که این وضعیت در نهایت باعث نگرانی می شود: « ما می دانیم که افرادی از خزانه داری آمریکا از بازرگانان سوئیسی خواسته اندکه آنها را در جریان معاملات روسیه قرار دهند ». اما بانک های گروه ۷ در مورد تامین مالی محموله هایی که گفته می شود زیر قیمت سقف فروخته می شوند بسیار محتاط عمل می‌کنند. آقای میشل Y، کارمند سابق بانک BNP Paribas ، با اشاره به جریمه ۹ میلیارد دلاری ایالات متحده به این بانک به دلیل تسهیل مبادلات با کشورهای تحت تحریم: ایران، کوبا و سودان، به یاد می آورد: «تحریم ها علیه BNP Paribas در ذهن همه است. این ترس وجود دارد که مقامات آمریکایی پرونده های قدیمی را دوباره باز کنند، به ویژه از آنرو که در حال حاضر بیش از پنجاه راه برای دست بردن در قیمت فروش وجود دارد تا ظاهرا به تحریم ها احترام گذاشته شود: ما می توانیم هزینه های حمل و نقل را افزایش دهیم یا قراردادهای پوشش بیمه ای را تا حدودی متورم نمائیم». آقای بلال حسن اشرف، بانکدار در فوجیره، ادامه می دهد: «روس ها مرتب با ما تماس می‌گیرند و اطمینان می دهند که به سقف قیمت احترام می گذارند. اما ما فقط به اسنادی که به ما نشان می دهند دسترسی داریم، از اینکه آنها چگونه تهیه می‌شوند، اطلاع نداریم».

معامله‌گران همچنین گواهی‌های قیمت نادرست ارائه می‌کنند و وجوه فروش را از طریق شرکت‌های ثالث غیرمجاز، گاهی اوقات در اروپا، یا از طریق بانک‌های خاص واقع در امارات، ترکیه یا عمان جمع‌آوری می‌کنند (۸). ایگور دلانوئه تاکید می کند: «تکنیک های ایران کارآئي خود را اثبات کرده‌اند و نماینده بانک مرکزی این کشور چندین بار با همتای روسی خود ملاقات کرده است». این معاملات همچنین دلار (یا یورو) را که استفاده از آن بهانه‌ای برای اعمال تحریم‌های غرب است، دور می‌زند. شرکت اماراتی Demex، که محصولات پالایش شده روسی را در غرب آفریقا می فروشد، سیستم پرداخت با طلا را توسعه داده است (مقاله « طب جهانی طلا» را در همین شماره بخوانید). فیلیپ لیل کامجو ، معامله‌گر ، تصریح می کند:« معامله گران نیز بیشتر و بیشتر از ارزهای دیجیتال، به ویژه Tether » استفاده می کنند. روسیه برای سفارش های بزرگ هند مجبور است ارز محلی را بپذیرد که از آن برای واردات مواد خام و فناوری های با کاربرد دوگانه استفاده می کند. برای بقیه معاملات، پرداخت ها به روبل انجام می شود. آقای ایل مازگا می‌گوید: «ارز آنها در حال کاهش ارزش است، اما این مسئله بزرگی نیست، زیرا روس‌ها صنعت نفت و گاز خود را دارند که در حال حاضر با روبل کار می‌کند». در نتیجه: با دلارزدایی و حذف شبکه بانکی بین‌المللی سوئیفت، «ما به‌ویژه ردپای مسیر درآمد روسیه را از دست می‌دهیم».

ایالات متحده به تنهایی قدرت تحریم را حفظ می کند

اقدامات تلافی جویانه اتخاذ شده علیه مسکو، دنیای تجارت را متلاشی می کند. از یک سو، دنیای غرب اکنون از روسیه جدا شده و بیش از هر زمان دیگری تحت سلطه اقتصادی و سیاسی ایالات متحده است، که به لطف دلار، به تنهایی قدرت تحریم را حفظ می کند و در عین حال به خود اجازه همکاری با روسیه را می دهد. شرکت خدمات نفتی SLB صدها نفر را در روسیه برای توسعه ذخایر استخدام می کند (۹). از سوی دیگر، یک نظم بین‌المللی بدیل، غیرشفاف‌تر و خطرناک‌تر، که همچنان بی‌صدا با غرب مرتبط است، به‌طور فزاینده‌ای به سمت هند، چین و سایر کشورهایی جهت‌گیری می‌کند که توسط کشورهای گروه ۷ مطرود شناخته می‌شوند. در سال ۲۰۲۴، روسیه برای اولین بار، به کره شمالی نفت تحویل داد، امری که با زیرپاگذاشتن تحریم های سازمان ملل در پاسخ به آزمایش های هسته ای پیونگ یانگ بود . تحریم‌هائی که مسکو نیز به آن رای داده بود. در آفریقا، کرملین یک دیپلماسی واقعی نفت را دنبال می‌کند. به گفته S&P Global Market Intelligence، در موزامبیک، نظامیان شرکت سابق واگنر از دولت در مقابل شورشیان در ازای قراردادهای نفتی سودمند امضا شده با Rosneft حمایت می کنند.

بنابراین، جهانی شدن به یک شکل دیگر ادامه می یابد، و نمادآن کنفرانس آدیپک است. این گردهم‌آئي سالانه انرژی در مرکز نمایشگاه ملی ابوظبی (Adnec) برگزار می شود.جایی که ما تحقیقات خود را در آن به پایان می رسانیم. در این سالن‌های مجهز به تهویه مطبوع در وسط بیابان، روسای بزرگترین گروه‌های نفتی به گردهم‌آئي هائي می‌آیند تا در مقابل هزاران نفر با کت و شلوار سیاه یا عمامه‌های سفید از کربن‌زدایی و هیدروژن صحبت ‌کنند. هیچ مقام رسمی کرملین حضور ندارد. در نقشه هایی که در همه جا نصب شده است، از غرفه روسیه نامی برده نشده است. با این حال، این کشور یکی از بزرگترین فضاهای نمایشگاه را اشغال می کند و نمایندگان Lukoil جلساتی پشت درهای بسته با هیئت هایی که به طور گسترده از آسیا و آفریقا آمده‌اند برگزار می کنند. در پیشخوان غرفه غول روسی TMK، با گفتن اینکه مدارهای بانکی زیادی برای تسویه تراکنش ها وجود دارد، به مشتریان اطمینان داده می‌شود. صنایع روسیه که زمانی مشتریانی در صنعت نفت در سراسر جهان داشتند، کارخانه های خود را به اینجا منتقل می کنند. خانم الکساندرا استروپینسکایا در حالی که بر غرفه خود نظارت می کند لبخند می زند: «ما خود را تطبیق می‌دهیم». با نام تجاری جدید، این صاحب شرکت، ۱۵۰۰ کارمند خود را به یک منطقه آزاد محلی آورد تا سیستم های گرمایشی خود را که برای تسهیل ترانزیت نفت در لوله های بندری یا خطوط لوله استفاده می شود، تولید کند. او با لهجه انگلیسی عالی می گوید: «ما به تحریم ها نیز احترام می گذاریم».

1- Adam Samson et Tom Wilson, « The Turkish terminal helping disguised Russian oil reach Europe », Financial Times, Londres, 30 janvier 2024.

۲- K. Oanh Ha « The odyssey of the Queen Majeda », 6 février 2024.

۳- « Les secrets de Demex, le trader qui inonde l’Afrique de l’Ouest de pétrole russe », 2 septembre 2024.

۴- Anastasia Stognei, « Russia’s shadow fleet grows despite western crackdown », Financial Times, 14 octobre 2024.

۵- Manuel Abebe et Agathe Duparc, « Négoce de pétrole russe : Dubaï sort le grand jeu pour supplanter la Suisse », Public Eye, 21 novembre 2023.

۶- Anna Hirtenstein, Costas Pari et Joe Wallace, « The secret oil-trading ring that funds Russia’s war », The Wall Street Journal, New York, 19 février 2024.

۷- Tom Wilson, « Switzerland questions oil trader over sidestep of Russian sanctions », Financial Times, 4 juillet 2024.

۸- Manuel Abebe, Robert Bachmann et Agathe Duparc, « Négoce de pétrole russe en Suisse : des adieux en trompe-l’œil ? », Public Eye, 20 mars 2023.

۹- Chris Cook, Jamie Smyth et Anastasia Stonei, « Top US oil group expands in Russia as rivals pull out », Financial Times, 15 août 2024.

Charles Perragin

روزنامه‌نگار مستقل Guillaume Renouard

روزنامه‌نگار مستقل (collectif Singulier)

لوموند دیپلماتیک

وحشت بَرِه‌ها Philippe DESCAMPS برگردان شروين احمدی