تحریف نقش حزب کمونیست چین در جنگ جهانی دوم بر اساس ملاحظات سیاسی و ایدئولوژیک معاصر

بازنویسی تاریخ جنگ جهانی دوم

در پایان جنگ جهانی دوم، هیچ اروپایی از نقش اتحاد جماهیر شوروی در پیروزی بر نازی‌ها بی‌اطلاع نبود. روند طولانی حذف تاریخ اکنون بخشی از جمعیت را به این باور رسانده است که ایالات متحده آمریکا به تنهایی قاره کهن را نجات داده است. پدیده مشابهی از بازنویسی حقایق اکنون در مورد نبرد در مورد چین در حال وقوع است.

همزمان با برگزاری هشتادمین سالگرد پیروزی پکن بر ژاپن، رسانه‌های غربی تحلیل‌هایی را ارائه یا پخش کردند که هدفشان کم ‌اهمیت جلوه دادن نقش حزب کمونیست چین (CCP) در طول جنگ جهانی دوم بود. رادیکال‌ترین دیدگاه‌ها حاکی از آن است که چین هیچ نقشی در این درگیری نداشته است. ۴ سپتامبر، کاجا کالاس، نماینده عالی اتحادیه اروپا در امور خارجه و سیاست امنیتی، از شنیدن اینکه نماینده روسیه از مسکو و پکن طوری یاد می‌کند که انگار جزو پیروزمندان جنگ ۱۹۴۵ بوده‌اند، ابراز تعجب کرد. او با قیافه ای طنزآمیز گفت: «خب، خبر دست اول!»( ۱)

با این حال، حفظ چنین موضعی بدون به خطر انداختن اعتبارآن، دشوار است. نبرد در جبهه چین، در طول طولانی‌ترین درگیری که متفقین از زمان آغاز آن در سال ۱۹۳۷ با حمله امپراتوری ژاپن به شمال چین متحمل شده بودند، ویرانگرانه بود. هشت سال بعد، ۲۰ میلیون چینی کشته و تا ۱۰۰ میلیون نفر آواره شده بودند.

از این رو، خوانش دومی توسط پیر اسکی(Pierre Haski) دررادیو فرانس اینتر در ۳ سپتامبر ارائه شد. او اذعان کرد که چین وارد جنگ ‌شد، اما «جدی‌ترین مورخان بر این واقعیت توافق دارند که کمونیست‌ها در طول جنگ از نیروهای خود در برابر ژاپنی‌ها صرف نظر کردند و ارتش ملی‌گرای چیانگ کای‌شک را در خط مقدم گذاشتند. (…) در طول جنگ جهانی دوم، کمونیست‌ها در واقع برای نبردهای بعدی آماده می‌شدند: جنگ داخلی که پس از تسلیم ژاپن رخ داد و با پیروزی مائو و اعلام جمهوری خلق در ۱ اکتبر ۱۹۴۹ پایان یافت.»

جبهه مشترک علیه ژاپن

تحلیلی که روز بعد توسط آقای استیو بنون(Steve Bannon)، مشاور سابق دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده هم مطرح شد. آقای بنون در سخنرانی خود در کنفرانس ملی محافظه‌کاری(National Conservatism Conference)، درباره اجلاس سازمان همکاری شانگهای در سال ۲۰۲۵ توضیح داد که تنها هدف این رویداد «دادن وجهه یک پیروز جنگ جهانی دوم به حزب کمونیست چین است، در حالی که عملاً هیچ کاری جز جنگ با ملی‌گرایان انجام نداده است (…) زیرا برنامه آن همیشه این بوده است که پس از پایان جنگ با ژاپنی‌ها، قدرت را به دست گرفته و کشور را فتح کند.»( ۲) معمولاً این نوع روایت بر یک واقعیت متکی است: افزایش قدرت نیروهای کمونیست، از حدود ۴۰ هزار نفر در سال ۱۹۳۷ به بیش از ۹۰۰ هزار نفر در سال ۱۹۴۵. چنین تحولی را تنها می‌توان به یک شکل توضیح داد: بی‌میلی حزب به جنگیدن باعث افزایش تعداد آنها شد. اما اگرچه این تصویر این مزیت را دارد که به قدرت رسیدن حزب کمونیست چین را از طریق فرصت‌ طلبی و نه حمایت مردمی توضیح می‌دهد، اما هیچ مدرک تاریخی برای تأیید آن وجود ندارد.

یک چینِ عمیقاً دچار تفرقه ، در جنگ علیه ژاپن وارد شد. حزب ملی‌گرا (یا گومیندان، کومینتانگ) پیشرفت قابل توجهی در بازسازی کشور داشته است. این حزب در آستانه نابودی دشمن اصلی داخلی خود، یعنی جنبش کمونیستی، بود که توکیو خصومت‌ها را آغاز کرد. سپس همه چیز تغییر کرد. در داخل دولت و در میان مردم، درخواست‌ها برای یک ائتلاف ملی گسترده زیاد شد. چیانگ کای‌شک در ابتدا امتناع کرد، زیرا معتقد بود که کمونیسم تهدیدی بزرگتر از ژاپن است. تنها پس از ربوده شدن در شی‌آن در دسامبر ۱۹۳۶ توسط یکی از ژنرال‌های خودش که می‌خواست او را مجبور به اتحاد کند، مجبور شد با تشکیل یک جبهه متحد موافقت کند.

کشوری متحد و مصمم، حداقل روی کاغذ، برای دفاع از قلمرو خود وارد جنگ شد. جنگ مقاومتی طولانی و تلخی آغاز شد که مستلزم فداکاری‌های عظیمی بود. تخریب گسترده، بخش زیادی از پیشرفت اقتصادی حاصل شده قبل از جنگ را از بین برد. در سال‌های اولیه درگیری، چین کمک خارجی بسیار کمی، به جز از اتحاد جماهیر شوروی، به شکل مشاوره، پول، تجهیزات و مهمات دریافت کرد. ژاپن خیلی زود تقریباً تمام سواحل شرقی را کنترل کرد: دولت چین در سال ۱۹۳۷ مجبور به فرار به چونگ‌کینگ شد. در سال ۱۹۳۹، هنگامی که حمایت اتحاد جماهیر شوروی ضعیف شد (و سرانجام پس از پیمان مولوتوف-ریبنتروپ متوقف شد)، چشم‌اندازمقابل تاریک بود و شکست قریب‌الوقوع به نظر می‌رسید. با این حال، با وجود ناامیدی شدید ژاپن، چینی‌ها مقاومت کردند و پیشرفت آن را متوقف کردند.

اینکه مانند بنن و هاسکی بگوییم حزب کمونیست چین به راحتی اجازه داده است که کومین‌تانگ (KMT) جنگ را ادامه دهد، پویایی این اتحاد و تقسیم کار استراتژیک ناشی از آن را نادیده می‌گیرد. در حالی که کومین‌تانگِ ظاهراً حاکم، در واقع رهبری جنگ متعارف و فرماندهی نبردها را در شهرهای بزرگ مانند شانگهای، نانجینگ یا ووهان، که در آنها قدرتمند بود، بر عهده داشت، حزب کمونیست چین، به ویژه در مناطق روستایی وسیع شمال که ارتش‌های سنتی برای فعالیت در آنها با مشکل مواجه بودند، نقش مکمل را ایفا کرد. توانایی حزب کمونیست چین در بسیج جمعیت روستایی – که بسیار برتر از توانایی حزب کومینتانگ بود – این تفاوت را رقم می زند. سیاست‌های کمونیستی – اصلاحات ارضی، سازماندهی مردمی و غیره – ایجاد و سپس گسترش دژهای نظامی در پشت خطوط ژاپنی را ممکن ساخت. در سال ۱۹۴۰، ارتش هشتم به تنهایی ۴۰۰ هزار سرباز داشت که در چندین لشکر سازماندهی شده بودند و در سراسر سرزمین‌های وسیع شمال چین فعالیت می‌کردند. به عبارت دیگر، حزب کمونیست چین با امتناع از جنگیدن رشد نکرد، بلکه با مشارکت فعال در فعالیت‌های مقاومتی که حمایت مردمی را برای آن به ارمغان آورد، رشد کرد.

مناطق تحت کنترل حزب کمونیست چین، مراکز عملیاتی اداری و نظامی بودند که چندین کارکرد داشتند. آنها اطلاعاتی در مورد تحرکات نیروهای ژاپنی در اختیار کمونیست‌ها قرار می‌دادند؛ امکان استخدام و آموزش سربازان جدید را فراهم و تأمین منابع مادی را تسهیل می‌‌کردند. این موضوع همواره مایه دردسر ژاپنی‌ها بوده است، چرا که آنها مجبور شده‌اند منابع قابل توجهی را صرف مقابله با مبارزات چریکی حزب کمونیست چین کنند. مقاومت چین در پشت خطوط دشمن، ۶۰۰ هزار سرباز ژاپنی (یا بیشتر) را در خاک چین نگه داشته و مانع از استقرار آنها در سایر صحنه‌های جنگ شده است.

کمک‌های نظامی حزب کمونیست چین محدود به درگیری‌های کوچک یا نوعی مقاومت منفعلانه نبود. ارتش هشتم و ارتش چهارم جدید، دو نیروی نظامی اصلی کمونیستی، در طیف گسترده‌ای از عملیات نظامی، از خرابکاری گرفته تا لشکرکشی‌های بزرگ با صدها هزار سرباز، درگیر شدند. مقیاس و پیچیدگی این عملیات‌ها، تصور اینکه حزب کمونیست چین صرفاً نیروی خود را حفظ می‌کرده است، را رد می‌کرد. البته، در رهبری کمونیست در مورد اینکه آیا همه نیروها را به مبارزه علیه ارتش امپراتوری ژاپن اختصاص دهد یا خیر، اختلاف نظر وجود داشت. اما چنین اختلاف نظری در درون کومینتانگ نیز وجود داشت: هر دو طرف انتظار داشتند که پس از شکست ژاپن، جنگ داخلی شروع شود.

با این وجود، حزب کمونیست چین تصمیم گرفت به این تلاش ادامه دهد. و حمله صد هنگ، که در ۲۰ آگوست ۱۹۴۰ آغاز شد، شاید شاخص ‌ترین نمایش توانایی‌های نظامی حزب کمونیست چین و تعهد آن به مبارزه بود. این کمپین عظیم و هماهنگ، شامل ۱۰۵ هنگ و بیش از ۴۰۰ هزار سرباز، تحت فرماندهی ژنرال پنگ دهوای، خطوط راه‌آهن، معادن و استحکامات تحت کنترل ژاپنی‌ها در شمال چین را هدف قرار داد. این عملیات که به عنوان یک عملیات خرابکاری جامع با هدف مختل کردن شبکه‌های حمل و نقل ژاپن و تضعیف کنترل توکیو بر سرزمین‌های اشغالی طراحی شده بود، به موفقیت‌های چشمگیری دست یافت: ژاپن را مجبور به بازسازی صدها کیلومتر راه‌آهن، پل‌ها و زیرساخت‌های ارتباطی کرد. اگرچه این حمله برای حزب کمونیست چین پرهزینه بود و منجر به تشدید اقدامات تلافی‌جویانه ژاپن و از دست دادن برخی از پایگاه‌ها شد، اما توانایی استراتژیست‌های حزب را در انجام یک عملیات نظامی بزرگ به طور همزمان در چندین استان نشان داد.

فراتر از عملیات‌های گسترده، تاکتیک‌های چریکی حزب کمونیست چین در مبارزه روزانه علیه اشغال ژاپن بسیار مؤثر واقع شد. نیروهای کمونیست که در واحدهای کوچک و سیار قادر به ادغام در جمعیت محلی فعالیت می‌کردند، توانستند خطوط تدارکاتی ژاپنی‌ها را به ستوه آورند، گشت‌های کمین را غافلگیر کنند و کنترل آنها بر روستاها را مختل کنند. این فشار مداوم، ژاپنی‌ها را مجبور کرد تا تعداد زیادی از سربازان را به وظایف پادگانی اختصاص دهند. اثربخشی عملیات چریکی حزب کمونیست چین را می‌توان نه تنها از نظر موفقیت‌های تاکتیکی فوری، بلکه از نظر تأثیر استراتژیک آنها بر منابع و روحیه ژاپنی‌ها نیز سنجید. نیروهای امپراتوری، علیرغم برتری قاطع خود در شرایط نظامی متعارف، خود را در کنترل قطعی بر مناطق روستایی ناتوان یافتند.

بنابراین، جنگ چریکی که توسط حزب کمونیست چین آغاز شد، یک توطئه فرعی در درگیری چین و ژاپن نبود؛ برعکس، این جنگ بخش جدایی‌ناپذیری از کل تلاش‌های جنگی بود و نقش حیاتی ایفا می‌کرد که اهمیت استراتژیک آن تنها با در نظر گرفتن زمینه وسیع‌تر جنگ جهانی دوم روشن می‌شود. هر لشکر ژاپنی که در چین مستقر بود، لشکری بود که نمی‌توانست در صحنه اقیانوس آرام علیه نیروهای آمریکایی یا در شمال، در امتداد مرز با اتحاد جماهیر شوروی (در منچوری تحت کنترل ژاپن) بسیج شود. تنش‌ها در امتداد این مرز، به‌ویژه پس از کنفرانس تهران در سال ۱۹۴۳، که استالین قول داد پس از شکست آلمان، وارد جنگ علیه ژاپن شود، بالا بود. این تصور که حزب کمونیست چین بی‌طرف باقی مانده است، تحریف تاریخ است که با ملاحظات سیاسی و ایدئولوژیک معاصر انگیزه گرفته شده است. در حالی که بدون شک کومینتانگ (حزب ملی گرا KMT) نقش محوری در تلاش‌های جنگی متعارف داشت، کمک‌های حزب کمونیست چین عمده بود.

نبردهایی که در آن زمان توسط چین انجام شد، قدرت ناسیونالیسم را نیز نشان داد که قادر به متحد کردن دانشجویان، سربازان و عموم مردم در سراسر تقسیم‌بندی‌های سیاسی بود. چیانگ کای‌شک به عنوان رهبر ملی شناخته شده در نبرد علیه ژاپن ظهور کرد، اما کمونیست‌ها مشروعیت بلندمدتی به دست آوردند. آنها دیگر به عنوان «راهزن» دیده نمی‌شدند، بلکه جایگاه خود را در ائتلاف میهن‌پرستان به دست آورده بودند. چشم‌انداز سیاسی چین دگرگون شد.

تداوم این روایت که چین نیروهای خود را «حفظ» کرد، تمایل غرب به بازنویسی تاریخ جنگ جهانی دوم و نگاه به این درگیری تنها از دریچه‌ای را نشان می‌دهد که سهم متحدان غیرغربی را به حداقل می‌رساند. این مشکل صرفاً موضوع بحث‌های علمی نیست. این گرایش پیامدهای بسیار واقعی در حوزه روابط بین‌الملل معاصر دارد، جایی که روایت‌های تاریخی برداشت‌های فردی را شکل می‌دهند.

ائتلافی که آلمان نازی و ژاپن امپراتوری را شکست داد، ناهمگن بود و کشورهای تشکیل‌دهنده آن به جز مواجهه با یک دشمن، وجه اشتراک چندانی نداشتند. با این وجود، همه طرف‌های درگیر در چین، یعنی یکی از فقیرترین و کم‌توسعه‌یافته‌ ترین مناطق جهان، بار نامتناسبی را به دوش کشیدند. انکار نقش حزب کمونیست چین در جنگ، انکار تعهد بخش قابل توجهی از مردم چین به مقاومت خودشان و تداوم روایت جنگ سرد است – روایتی که مدت‌هاست اهمیت خود را از دست داده است.

هاسکی در پایان تفسیر خود از فرانس اینتر، از ویکتور لوزون، مورخ منتقد پکن، نقل قول می‌کند: «کنترل تفسیر تاریخ همیشه یک مسئله اساسی برای دولت چین بوده است.» واضح است که این مشاهده در مورد سایر کشورها و دولت‌های دیگر نیز صدق می‌کند.

۱- Cité par Tim Hains dans « Bannon at National Conservatism Conference : China-Russia-Iran-North Korea alliance is a “flex” against U.S. », RealClear politics, 8 septembre 2025.

Klaus Mühlhahn

استاد تاریخ مدرن و معاصر در دانشگاه آزاد برلین، نویسنده کتاب Making China Modern : From the Great Qing to Xi Jinping (Harvard University Press, Cambridge [Massachusetts], 2019).

Julia Haes

بنیانگذار موسسه اقتصادی آلمان برای چین

لوموند دیپلماتیک

و برنده … بنیامین نتانیاهو است برگردان بهروز عارفی