دریای خزر در آستانه بحران.
گسترش سایت پسماند با جنگل تراشی

تراز آب دریای خزر به پایین‌ترین میزان ۲۰۰ سال اخیر رسید

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران با اشاره به پیامدهای تغییرات اقلیمی بر دریای خزر گفت: تراز آب این پهنه به پایین‌ترین میزان خود طی حدود ۲۰۰ سال اخیر رسیده است.

به گزارش ایرنا، محمدرضا کنعانی روز پنجشنبه در گزارشی به خبرنگاران با بیان اینکه تغییرات اقلیمی در سال‌های اخیر تأثیر محسوسی بر وضعیت دریای خزر گذاشته است، اظهار کرد: طی دو دهه گذشته دمای آب خزر حدود یک و نیم درجه افزایش یافته و همین مسئله میزان تبخیر را بین ۱۰ تا ۱۵ درصد افزایش داده است.

وی با اشاره به منابع تأمین آب دریای خزر افزود: حدود ۲۵ درصد آب خزر از بارش‌ها و ۷۵ درصد از طریق رودخانه‌ها تأمین می‌شود و در این میان، رودخانه ولگا مهم‌ترین ورودی آب به خزر به شمار می‌رود و به تنهایی حدود ۸۰ درصد آب ورودی این دریا را تأمین می‌کند.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران ادامه داد: در کنار ورودی‌های آب، تبخیر یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های مؤثر بر تراز آبی خزر است و افزایش دما و تبخیر سبب شده بیلان آبی دریای خزر منفی شود.

کنعانی تصریح کرد: بر اساس روندهای موجود، تراز آب دریای خزر سالانه حدود ۱۰ تا ۲۰ سانتی‌متر کاهش پیدا می‌کند و در شرایط فعلی، خزر در پایین‌ترین تراز آبی خود طی حدود ۲۰۰ سال اخیر قرار گرفته است.

وی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب خزر گفت: ادامه این روند تنها یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه می‌تواند بر معیشت جوامع ساحلی، تأسیسات و زیرساخت‌های ساحلی و همچنین زیست‌بوم‌های وابسته به خزر از جمله تالاب‌های ساحلی اثرگذار باشد.

مدیرکل حفاظت محیط زیست مازندران تأکید کرد: تغییرات تراز آب دریای خزر باید به عنوان یک مسئله چندوجهی مورد توجه قرار گیرد، چراکه استمرار کاهش سطح آب می‌تواند آثار گسترده‌ای بر محیط زیست، اقتصاد و فعالیت‌های انسانی در مناطق ساحلی بر جای بگذارد.

************************************

گسترش سایت پسماند با جنگل تراشی

به گزارش سلامت نیوز به نقل از پیام ما، وضعیت دفنگاه زباله سراوان بعد از گذر چهار دهه همچنان بحرانی است. مردم روستاهای اطراف این دفنگاه در استان گیلان سال‌های سخت زیادی را از سر گذرانده‌ و بارها به جرم ایستادن مقابل ماشین‌های حمل زباله بازداشت شده‌اند. آنها در این مدت تنها یک درخواست داشته‌اند؛ «دیگر زباله‌ای به سراوان نیاید و دفنگاه سامان یابد.» حالا پس از کشمکش‌های مکرر، خبر آمده که قرار است سه و نیم تا پنج هکتار از جنگل باز هم به دفنگاه سراوان داده شود. معاون امور جنگل و سخنگوی سازمان منابع طبیعی  می‌گوید این درخواست درحال بررسی است و نباید عرصه جنگلی جدیدی دفنگاه شود، اما مدیرکل حفاظت محیط‌زیست استان گیلان معتقد است که چاره‌ای جز این کار نیست. دفنگاه سابق خاکریزی و به صورت تپه‌ای درآمده و حالا باید زمین جدیدی برای ریختن زباله‌ها اختصاص یابد. زمینی در قلب جنگل، کنار دفنگاه قبلی که باید برای راه‌اندازی‌اش درختان زیادی بریده شوند.

توسعه محل دفن پسماند سراوان سابقه‌ای بیش از دو دهه دارد. این سایت از دهه هشتاد با وسعتی حدود پنج هکتار آغاز به کار کرد و در سال‌های بعد به‌طور مستمر گسترش یافت. این توسعه آنطور که «کامران پورمقدم» معاون أمور جنگل و سخنگوی سازمان منابع طبیعی  می‌گوید در برخی دوره‌ها بدون مجوز از سازمان منابع طبیعی و با تاییدیه‌های استانی انجام گرفت «در حال بررسی روند رخ داده هستیم. نمی‌شود با قاطعیت در این خصوص صحبت کرد، ولی روند توسعه وجود داشته و همین هم یکی از موارد اشتباه و تکرار شده در سال‌های گذشته است. حالا ما نگران جنگل‌های فعلی هستیم که قرار است تا کجا به دفن زباله اختصاص پیدا کنند؟»

او می‌گوید در تمام این سال‌ها تأکید بر این بود که به جای توسعه دفنگاه، از روش‌های نوین مدیریت پسماند استفاده شود، اما اکنون بار دیگر درخواستی برای الحاق عرصه‌ای جدید از سوی استانداری و در کارگروه مدیریت پسماند استان، به این مجموعه منتقل شده است. «بررسی‌های اولیه نشان می‌دهد بخشی از عرصه پیشنهادی، پوشش جنگلی و درختی دارد؛ به همین دلیل، معاونت امور جنگل سازمان منابع طبیعی تیمی کارشناسی را برای بازدید میدانی به گیلان اعزام کرده است. قرار است در هفته آینده، ابعاد مختلف این پرونده بررسی شود. وسعت محدوده مورد درخواست نیز بین سه‌ونیم تا پنج هکتار برآورد شده است».

پورمقدم تاکید می‌کند اگر مدیریت پسماند همچنان بر پایه توسعه دفنگاه پیش برود و روش‌های جایگزین به کار گرفته نشود، این روند پایانی نخواهد داشت و دفنگاه ناچار به توسعه‌های مکرر خواهد بود. این موضوع به گفته او می‌تواند آسیب‌های جبران‌ناپذیری به اکوسیستم جنگل‌های هیرکانی وارد کند. «این پرونده صرفاً به منابع طبیعی مربوط نیست.

قانون مدیریت پسماند و ضوابط مصوب شورای عالی حفاظت محیط زیست، شرایط مشخصی را برای مکان‌یابی و توسعه محل‌های دفن زباله تعیین کرده‌اند و همه دستگاه‌های مسئول باید براساس این ضوابط عمل کنند. نقش سازمان حفاظت محیط زیست در این میان تعیین‌کننده است. زیرا هرجا دفن پسماند سلامت انسان یا محیط زیست را تهدید کند، این سازمان مکلف به ورود و اعلام نظر کارشناسی است.»

مسئولان سازمان منابع طبیعی معتقدند روندی که تاکنون در سراوان طی شده باید مورد بازبینی قرار گیرد، زیرا بخشی از اقدامات گذشته در سطح استان انجام شده و لازم است قانونی بودن فرآیندهای پیشین نیز بررسی شود. «ادامه روند فعلی می‌تواند به تدریج عرصه‌های بیشتری از جنگل را به دفنگاه تبدیل کند و هر روز بحران خود را به شکل جدید نشان دهد.»

مشکل اصلی ما مدیریت شیرابه است

ماجرا از نظر «فرهاد حسینی طایفه» مدیر کل حفاظت محیط زیست استان گیلان متفاوت است. او  می‌گوید در چند سال اخیر تلاش شده تا با خاک‌ریزی بر روی زباله‌های سراوان منطقه تا حدی نجات یابد و حالا دیگر نمی‌توان روی این تل عظیم خاک که زیرش پر از زباله است، زباله جدید اضافه کرد «بحران سراوان، نتیجه دهه‌ها انباشت مشکلات در مدیریت پسماند استان است. مشکلات امروز تنها به محدوده دفنگاه محدود نمی‌شود و بخش وسیعی از اکوسیستم‌ گیلان را تحت تأثیر قرار داده است. ریشه این بحران را باید در عقب‌ماندگی بیش از چهار دهه‌ای مدیریت پسماند جست‌وجو کرد.

طی این سال‌ها نه تفکیک زباله از مبدأ به شکل مؤثر اجرا شده، نه حجم پسماند ورودی کاهش یافته، نه فرآیند تولید کمپوست به ظرفیت واقعی خود رسیده و نه میزان پسماند باقی‌مانده یا «ریجکت» کاهش پیدا کرده است. در نتیجه، بخش قابل توجهی از زباله‌ها همچنان راهی دفنگاه سراوان می‌شود.»

او مشکل را تنها در اضافه کردن زمین برای دفن پسماند نمی‌داند بلکه مساله اصلی را نبود مدیریت در شیرابه‌ها عنوان می‌کند. «هزاران هکتار از اراضی تالابی، مصب رودخانه‌ها و زیست‌بوم‌های پایین‌دست به دلیل نفوذ شیرابه زباله‌ها آسیب دیده‌اند؛ شیرابه‌ای که از طریق رودخانه‌ها وارد تالاب انزلی شده و در نهایت به دریای خزر می‌رسد. ما هنوز در گیلان سامانه‌ای مؤثر برای تصفیه شیرابه نداریم. قرار بود شیرابه تولیدشده در کارخانه کود آلی تصفیه شود، اما این بخش از چرخه مدیریت پسماند تاکنون به‌طور کامل محقق نشده و همین مسئله یکی از مهم‌ترین چالش‌های محیط‌زیست استان است.»

طایفه با اشاره به عملکرد کارخانه کود آلی می‌گوید این مجموعه نسبت به سال‌های گذشته پیشرفت‌هایی داشته است، اما هنوز تا رسیدن به شرایط مطلوب فاصله دارد. بر اساس برنامه‌ریزی‌ها قرار بود تنها حدود یک‌سوم پسماند پس از پردازش به‌عنوان ریجکت به سراوان منتقل شود، اما این هدف هنوز محقق نشده و حجم بالای زباله‌های ورودی، نیاز به توسعه مداوم دفنگاه را ایجاد کرده است. «ظرفیت دفنگاه سراوان کاملا پر شده و در سال‌های اخیر به‌صورت لایه‌لایه تسطیح و خاک‌پوشانی شده است. حالا ناچار به توسعه در شیب‌ها و دره‌های مجاور هستیم؛ وضعیتی که از نگاه محیط زیستی، راه‌حلی پایدار محسوب نمی‌شود.»

مدیرکل حفاظت محیط زیست گیلان تأکید می‌کند که این اداره کل نسبت به وضعیت سراوان شاکی است و پیگیری‌های حقوقی خود را ادامه می‌دهد. به اعتقاد او، اگر مدیریت پسماند مطابق قانون اجرا شود و پردازش و تفکیک از مبدأ به‌درستی انجام گیرد، اساساً نباید این حجم از ریجکت وارد سراوان شود. «تجربه تلخ سراوان باعث شده افکار عمومی نسبت به احداث هرگونه سایت جدید دفن زباله حساس باشند. حتی بررسی‌های انجام‌شده برای ایجاد دفنگاه در مناطقی مانند رودبار نیز با مخالفت مردم روبه‌رو شده است. از همین رو، استان ناچار است همزمان با استفاده از ظرفیت دفنگاه‌های موجود، اصلاح ساختار مدیریت پسماند را با جدیت دنبال کند.»

به گفته او، در ماه‌های اخیر جلسات متعددی برای ساماندهی وضعیت سراوان برگزار شده و اقداماتی از جمله اصلاح فرآیندهای کارخانه کود آلی، اجرای سلول‌های مهندسی‌شده دفن و احداث واحد جدید تصفیه شیرابه در دستور کار قرار گرفته است. او با وجود تأکید بر اینکه این اقدامات هنوز به مرحله اثربخشی کامل نرسیده‌اند، معتقد است روند آغازشده نسبت به گذشته امیدوارکننده‌تر است و در صورت تکمیل پروژه تصفیه شیرابه، می‌توان انتظار داشت بخشی از مشکلات دیرینه این مجموعه کاهش یابد.

هیچ کدام از این حرف‌ها اما نجات‌دهنده چندین هکتار از جنگل از شر زباله‌ها نخواهند بود. صحبت‌هایی که طی سال‌های گذشته بارها تکرار شده، جلساتی که مدام برگزار شده و هیچ کدام نتیجه‌ای دربرنداشته‌اند نگرانی فعالان و مردم را چند برابر کرده است. مسیولان استانی حالا می‌خواهند بار دیگر جنگل را درگیر زباله‌ها کنند و با شکل‌گیری یک منطقه جدید، مدیریت پسماند از مبدا باز هم به حاشیه منتقل شود و در این میان وزارت کشور به عنوان متولی اصلی و سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌ها از سویی و از سوی دیگر سازمان حفاظت محیط زیست باز هم چشمشان را بر بحران دایمی استان‌های شمالی ببندند و تنها به صحبت‌های تکراری درباره تلاش‌هایشان و خواستشان برای تفکیک از مبدا ادامه دهند. دور باطل مدیریت پسماند در ایران.

**********************************************

دریای خزر در آستانه بحران/ از نگرانی‌های زیست‌محیطی تا تهدیدهای اقتصادی

گیلان (ایسنا) – دریای خزر علاوه بر نقش مهم در اقتصاد و معیشت جوامع ساحلی، زیستگاه گونه‌های منحصربه‌فردی است که بقای آن‌ها به سلامت این اکوسیستم وابسته است. افزایش آلودگی‌ها، کاهش تراز آب، افت ذخایر آبزیان و تخریب زیستگاه‌ها، زنگ خطرهایی جدی برای آینده خزر به شمار می‌روند.

۲۱ مرداد، همزمان با بزرگداشت روز ملی دریای خزر، فرصتی است برای توجه دوباره به اهمیت این پهنه آبی ارزشمند و چالش‌هایی که حیات آن را تهدید می‌کند. به همین مناسبت ایسنا در گفت‌وگو با رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی محیط زیست گیلان، مهم‌ترین تهدیدهای زیست‌محیطی دریای خزر، عوامل تهدیدکننده این پهنه آبی و پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن و ضرورت حفاظت و همکاری کشورهای حاشیه این دریا را بررسی کرده‌ است.

تورج صادقی درباره دریای خزر از نظر محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی و چالش‌های زیست محیطی این پهنه آبی، اظهار کرد: دریای خزر، به‌عنوان بزرگ‌ترین دریاچه بسته جهان، از جایگاه ویژه‌ای در ابعاد ‌محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی برخوردار است.

خزر؛ زیست‌بومی ارزشمند در محاصره آلودگی‌ها

وی افزود: این پهنه آبی ارزشمند، علاوه بر تامین بخشی از منابع غذایی و معیشت ساکنان مناطق ساحلی، زیستگاه گونه‌های متعددی از گیاهان و جانوران، از جمله ماهیان خاویاری، فوک خزری و پرندگان مهاجر است. با این حال، گسترش آلودگی‌های ‌محیط زیستی در دهه‌های اخیر، پایداری این اکوسیستم منحصربه‌فرد را با چالش‌های جدی مواجه ساخته است.

رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی محیط زیست گیلان با اشاره به مهم‌ترین عوامل تخریب محیط زیست دریای خزر گفت: ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی، تخلیه پسماندها، نشت فرآورده‌های نفتی، استفاده بی‌رویه از کودها و سموم شیمیایی در فعالیت‌های کشاورزی، صید غیرمجاز از مهم‌ترین عوامل تخریب محیط زیست دریای خزر به شمار می‌روند.

صادقی با اشاره به پیامدهای کاهش تراز آب دریای خزر تصریح کرد: در کنار عوامل مذکور، کاهش تراز آب دریای خزر در دو دهه اخیر به میزان حدود دو متر پیامدهای گسترده‌ای در ابعاد محیط زیستی، اقتصادی و اجتماعی بر جای گذاشته است که از آن جمله می‌توان به افزایش ریزگردها، کاهش کارکرد اسکله‌ها و تاسیسات دریایی، کاهش صید، تحت تاثیر قرار گرفتن صنعت گردشگری و تخریب و تصرف اراضی حاصل از پس‌روی دریا اشاره کرد.

وی درباره وضعیت سیستم‌های تصفیه فاضلاب شهری در شهرهای حاشیه خزر و تاثیر ورود این آلاینده‌ها بر دریا گفت: متاسفانه بسیاری از شهرهای حاشیه خزر فاقد سیستم تصفیه‌ فاضلاب شهری هستند؛ این آلاینده‌ها موجب کاهش کیفیت آب، برهم خوردن تعادل اکولوژیکی، تخریب زیستگاه‌های طبیعی و افزایش تلفات گونه‌های آبزی و پرندگان می‌شوند؛ رودخانه‌های منتهی به دریای خزر هم سالانه هزاران تن پسماند و فاضلاب‌های خانگی، صنعتی و نفتی را وارد دریا می‌کنند.

فاضلاب شهری؛ یکی از مهم‌ترین تهدیدهای خزر

رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سوال که آلودگی و پس‌روی آب دریای خزر چه تاثیری بر محیط زیست و سلامت انسان دارد؟ اظهار کرد: تاثیر آلودگی و پس‌روی آب دریای خزر بر روی محیط‌زیست شامل کاهش تنوع زیستی، تاثیر بر سلامت انسان و مشکلات اقتصادی می‌شود. بسیاری از گونه‌های آبزی و پرندگان مهاجر به دلیل آلودگی و از بین رفتن زیستگاه‌ها با خطر انقراض مواجه شده‌اند؛ آلودگی دریای خزر می‌تواند به زنجیره غذایی انسان‌ها آسیب برساند و سلامت عمومی را تهدید کند.

صادقی با تاکید بر اینکه آلودگی و کاهش تراز آب خزر، تنها یک بحران ‌محیط زیستی نیست، بلکه تبعات اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای نیز به دنبال داشته است، ادامه داد: کاهش جمعیت آبزیان، معیشت صیادان را با تهدید جدی مواجه کرده و صنعت گردشگری در سواحل شمالی را نیز تحت تاثیر قرار داده است؛ اگر روند آلوده شدن خزر رو به ازدیاد باشد، در آینده‌ای نه‌چندان دور مشاغل سنتی ماهیگیری و صیدهای فصلی مورد تهدید واقع می‌شود.

وی در پاسخ به این سوال که وضعیت صید ماهیان در سواحل ایرانی دریای خزر چگونه است؟ اظهار کرد: افت شاخص‌های محیط زیستی آب دریا آینده مبهمی را برای صیادان و ذینفعان دیگر ترسیم کرده، بررسی آمار ۲۰ ساله صید ماهیان استخوانی و تاسماهیان به خوبی بیانگر کاهش معنی‌دار میزان صید در سواحل ایرانی دریای خزر می‌باشد؛ به‌طوری که بسیاری از گونه‌های ارزشمند دریای خزر مانند ماهی آزاد و ماهیان خاویاری دیگر به ندرت در دریا صید می‌شوند.

فوک خزری در معرض تهدید جدی و حتی انقراض

رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی محیط زیست گیلان در خصوص وضعیت تنوع زیستی دریای خزر و گونه‌های شاخص آن گفت: تنوع زیستی دریای خزر سرمایه‌ای ارزشمند و غیرقابل جایگزین است؛ گونه‌های شاخص این دریا، به‌ویژه ماهیان خاویاری که از نظر اقتصادی و ‌محیط زیستی اهمیت فراوانی دارند، در اثر آلودگی، تخریب زیستگاه‌ها و برداشت بی‌رویه با کاهش چشمگیر جمعیت روبه‌رو شده‌اند.

وی اضافه کرد: فوک خزری، تنها پستاندار بومی این دریا، به دلیل آلودگی محیط زیست، کاهش منابع غذایی و تغییرات اقلیمی، در معرض تهدید جدی و حتی انقراض قرار گرفته، کاهش جمعیت این گونه‌ها نشانه‌ای آشکار از آسیب‌پذیری اکوسیستم دریای خزر است.

صادقی با اشاره به اقدامات انجام گرفته در زمینه کنترل فاضلاب‌های انسانی، افزود: متاسفانه در خصوص کنترل فاضلاب‌های انسانی اقدامات موثری انجان نشده و بسیاری از پروژه‌های تصفیه فاضلاب‌های شهری در استان‌های شمالی به دلیل کمبود اعتبارات نیمه‌تمام مانده اما در خصوص کنترل فاضلاب‌های بیمارستانی و صنعتی اقدامات خوبی صورت پذیرفته است و بسیاری از بیمارستان‌ها و شهرک‌های صنعتی و واحدهای صنعتی دارای سیستم‌های تصفیه فاضلاب می‌باشند و این واحدها توسط سازمان حفاظت محیط زیست و آزمایشگاه‌های معتمد محیط زیست مورد پایش و نمونه‌برداری قرار می‌گیرند.

وی در پاسخ به این سوال که برای حفاظت از دریای خزر چه اقداماتی باید انجام شود؟ گفت: حفاظت از دریای خزر مستلزم همکاری و مسئولیت‌پذیری همه ذی‌نفعان، از جمله دولت‌ها، نهادهای علمی، سازمان‌های مردم‌نهاد و شهروندان است. توسعه و اجرای سیاست‌های موثر برای کنترل منابع آلاینده، ارتقاء نظام تصفیه فاضلاب، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های پاک، مدیریت اصولی پسماندها، مقابله با صید غیرقانونی و گسترش آموزش‌های ‌محیط زیستی از جمله اقداماتی است که می‌تواند در حفظ سلامت این اکوسیستم نقش موثری ایفا کند. همچنین، همکاری مستمر کشورهای ساحلی در اجرای توافق‌های محیط زیستی و پایش مستمر وضعیت دریا، ضرورتی انکارناپذیر برای حفاظت از این میراث طبیعی به شمار می‌رود.

حفاظت از خزر؛ سرمایه‌گذاری برای امنیت غذایی و رفاه نسل‌های آینده

صادقی درباره همکاری کشورهای حاشیه دریای خزر در حفاظت از این پهنه آبی تصریح کرد: این دریا بین پنج کشور عمدتا در حال توسعه قرار گرفته و گونه‌های منحصربه‌فرد فراوانی در این دریا زندگی می‌کنند. لذا عدم همکاری بین این کشورها و عدم اجرای پروتکل‌ها و معاهدات بین‌المللی و منطقه‌ای، از جمله کنوانسیون تهران یا همان کنوانسیون منطقه‌ای حفاظت از محیط زیست دریای خزر که بین کشورهای حاشیه دریای خزر به امضا رسیده، می‌تواند منجر به نابودی تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی دریای خزر شود.

وی با تاکید بر اینکه با توجه به تهدیدهای روزافزون و نیاز به حفاظت از منابع زیستی دریا و تنوع خدادادی آن برای نسل‌های آینده، ایجاد مناطق حفاظت‌شده دریایی در این دریا بسیار ضروری است، افزود: در صورت انتخاب صحیح این مناطق، مستندات علمی زیادی وجود دارد که ثابت می‌کند در سال‌های آتی تغییرات مثبت مهمی در بسیاری از شاخص‌های زیستی، اقتصادی-اجتماعی و پژوهشی حاصل خواهد شد.

رئیس اداره حفاظت از زیست‌بوم دریایی محیط زیست گیلان در پاسخ به این سوال که برای مدیریت مناطق حفاظت‌شده دریایی چه اقداماتی ضروری است؟ تاکید کرد: برای مدیریت مناطق مذکور نیز سه اقدام کلیدی استفاده از فناوری‌های هوشمند برای پایش برخط مناطق، تدوین چارچوب تاب‌آوری آینده‌نگر و مشارکت ذی‌نفعان در حفاظت از این مناطق ضروری به نظر می‌رسد.

صادقی در پایان تاکید کرد: حفاظت از دریای خزر تنها یک مسئولیت ‌محیط زیستی نیست، بلکه سرمایه‌گذاری برای حفظ امنیت غذایی، توسعه پایدار، سلامت عمومی و رفاه نسل‌های آینده است. صیانت از این پهنه آبی ارزشمند مستلزم عزم ملی، مشارکت عمومی و همکاری‌های منطقه‌ای است تا این میراث طبیعی برای آیندگان نیز حفظ شود.

آیا خزر می میرد؟

بوی گوش ماهی، کرم خاکی و آدم ها