ازدواج عروسکان و رؤیاهای بر باد رفته کودکی

Print Friendly, PDF & Email

هفده درصد ازدواج‌هایی که در ایران ثبت ‌می‌شوند مربوط به کودکان زیر ۱۸ سال است. کارشناسان معتقدند والدین، دخترکان خود را طبق سنت‌های پوسیده‌ای مانند خون‌بس و ناف‌بری و یا به ازای پول به عقد مردان بزرگ‌سال در می‌آورند.

ازدواج کودکان یکی از مصادیق نابرابری میان زن و مرد در هر جامعه‌ای است. در جوامع سنتی این کهنه‌رسم نامناسب، ظاهرا تدبیری است برای محافظت از کودکان در برابر  تعرض و سوءاستفاده‌های جنسی و یا تأمین رفاه اقتصادی کودک. این “تدبیر” رسوم کهنه نه تنها از رسیدن به اهداف خود بازمانده، بلکه کودکان را قربانی فقر و معضلات اجتماعی و خشونت‌های جنسی کرده است.

در واقع امر سنت‌های مذهبی، خانوادگی و قبیله‌ای، بی‌سوادی و فقر معیشتی و فرهنگی و آموزشی، از دیگر دلایل ازدواج‌های زودرس است. تعلق زنان به طبقه اجتماعی پایین‌تراز مردان  در جوامع مرد‌سالار، هم جزء عوامل و هم پیامدهای این پدیده است.

آمارهای جهانی ازدواج کودکان

طبق جدیدترین آماری که صندوق کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف) در سال ۲۰۱۲ منتشر کرده است، پدیده کودک-همسری امری‌ست شایع در کشورهای توسعه نیافته و روند آن رو به فزونی گذارده است.

http://www.dw.com/image/38607703_404.jpg

کشورهای آسیایی به‌ویژه جنوب آسیا، و کشورهای آفریقایی به‌ویژه غرب و مناطق مرکزی آفریقا و نیز آمریکای لاتین بیشترین میزان ازدواج کودکان را در فاصله سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۱۰ ثبت کرده‌اند.

از این میان ۱۸ درصد ازدواج‌های ثبت شده  متعلق به خاورمیانه و شمال آفریقا بوده است. در این فهرست در افغانستان ۳۹ درصد، یمن ۳۲ درصد، مصر ۱۷ درصد، ترکیه ۱۴ درصد از ازدواج‌های ثبت شده مربوط به کودکان است. در این گزارش، آماری از ایران و عربستان سعودی منتشر نشده است.

ازدواج‌های زود هنگام ثبت شده در ایران

خبرگزاری دانشجویان ایران، ایسنا، در سال ۱۳۹۵ گزارش کرد که ۱۷ درصد از ازدواج‌های کشور مربوط به ازدواج دختران زیر ۱۸ سال است و یکسال پیش از آن ۵ درصد ازدواج‌های ثبت شده در سنین کمتر از ۱۵ سالگی بوده است.

این در حالی است که پژوهشگران اجتماعی معتقدند بسیاری از این ازدواج‌ها در واقع ثبت نمی‌شوند و این باعث بی‌‌شناسنامه ماندن نسلی است که از این پیوندها پدید می‌آید. این نسل بی‌‌هویت را محرومیت از تحصیل و حقوق اجتماعی، فقر، بزهکاری و اعتیاد تهدید می‌کنند. بنابراین پرداختن و پایان دادن به موضوع ازدواج کودکان می‌تواند از تداوم یک چرخه معیوب اجتماعی جلوگیری ‌کند.

ازدواج کوکان و باز تولید چرخه مشکلات اجتماعی

ازدواج زنان در سنین کودکی پیامدهای اجتماعی زیادی به‌همراه دارد. از آنجایی که بیشترین موارد ازدواج‌های زیر سن قانونی مربوط به ازدواج دختران نوجوان و یا کودک با مردان بزرگسال است و بعضا اختلاف سنی زوج‌ها به بیش از ۳۰ سال می‌رسد، جامعه در سال‌های بعد شاهد پدیده کودک-بیوه و یا کودک-سرپرست خانوار می‌شود.

علاوه بر این، عدم ثبت این گونه ازدواج‌ها، امنیت کانون خانواده را برای کودک پایین آورده است و در موارد بسیاری به بیرون کردن کودک از خانه و یا فرار او منجر شده است. از دیگر معضلات ناشی از ازدواج کودکان می‌توان به تن‌فروشی، کارتن‌خوابی و رشد جمعیت پنهان در حاشیه شهرها اشاره کرد.

آسیب‌های اجتماعی، روانی و جسمی ازدواج زودهنگام

از آنجایی‌ که کودک-همسران پس از ازدواج، عمدتا از امکان ادامه تحصیل محروم می‌شوند،  نسبت به حقوق اجتماعی و فردی و همچنین نهادهایی که برای کمک در این زمینه‌ها وجود دارند، بی‌اطلاع هستند و بیشتر از دیگر همسران، قربانی خشونت خانگی می‌شوند. نداشتن مهارت کافی در تربیت فرزند از سوی کودکان متاهل، باعث بازتولید چرخه فقر، بزهکاری، اعتیاد و کار کودک می‌شود.

زهرا کهرم، دبیر سمینار ازدواج کودکان که در دانشگاه علم و صنعت برگزار شد، پیامدهای روانی ازدواج زیر ‌سن را چنین بیان کرد: «شیوع اختلالات خلقی از جمله افسردگی، اختلالات اضطرابی، وسواس و اختلالات پانیک، فقدان رسیدن به استقلال شخصی و بلوغ فکری، جدایی از خانواده و دوستان، از دست دادن حمایت آنها همچنین از دست دادن آزادی، تعامل با همسالان و مشارکت در فعالیت‌های اجتماعی،  تضعیف فرصت‌های رشد و توسعه و طی کردن ناقص مراحل رشد اجتماعی از پیامدهای روانی ازدواج کودکان است.»

فصل‌نامه “زن و بهداشت”، وابسته به پایگاه اطلاعات علمی جهاد دانشگاهی، پیامدهای بهداشتی ازدواج زودرس در زنان را شامل حاملگی‌های ناخواسته، افزایش تعداد فرزندان، حاملگی و زایمان زودرس، مرگ و میر مادران و نوزادان، افزایش ابتلا به HIV و سایر بیماری‌های مقاربتی  وعدم اطلاعات کافی درباره وسایل پیشگیری از بارداری می‌دانند.

تعریف کودک از منظر مجامع بین‌المللی

بر اساس “کنوانسیون حقوق کودک” که  در سال ۱۹۸۹ میلادی در مجمع عمومی سازمان ملل متحد به تصویب رسیده است، کلیه‌ی افراد زیر ۱۸ سال، طفل و غیربالغ  تشخیص داده شده‌اند و «نیازمند مراقبت‌ و حمایت‌های‌ مناسب‌ حقوقی ‌و اجتماعی قبل‌ و بعد از تولد می‌باشند».

هر‌چند دراین کنوانسیون مستقیما به ازدواج کودکان اشاره نشده است اما سنت‌هایی که در نتیجه آنها سلامت کودکان به مخاطره می‌افتد، منع شده‌اند. مفادی هم در این کنوانسیون گنجانده شده‌‌اند مانند حقوق کودک برای ابراز نظر آزادانه و حمایت از کودک در مقابل هرگونه سوء‌استفاده، که مقوله ازدواج  کودکان به آنها مرتبط می‌شود.

جمهوری اسلامی ایران  جزو امضاء کنندگان کنوانسیون بین‌المللی حمایت از حقوق کودکان است.

سن قانونی ازدواج در ایران

در سال ۱۳۸۱، قانون‌گذارماده ۱۰۴۱ قانون مدنی ایران را به این ترتیب اصلاح کرد که سن قانونی ازدواج دختران از ۹ سال تمام قمری به ۱۳ سال تمام شمسی تغییر کرد و حداقل سن قانونی ازدواج پسران از ۱۵ سال تمام قمری به ۱۵ سال تمام شمسی تبدیل شد.

قانون‌گذار حتی در مواردی ازدواج زیر سن قانونی را مجاز دانسته است: «عقد نکاح دختر قبل از رسیدن به سن ۱۳ سال تمام شمسی و پسر قبل از رسیدن به ۱۵ سال تمام شمسی منوط است به اذن ولیّ، به شرط رعایت مصلحت و با تشخیص دادگاه صالح.»

پشتوانه دولتی سنت ازدواج کودکان درایران

مسئولان شهرستان پارسیان در استان هرمزگان در سال ۲۰۱۶ جشنی سراسری به مناسبت ازدواج ۵۰ دانش‌آموز برگزار کردند. شهرستان پارسیان یکی از شهرستان‌های استان هرمزگان در غرب بندرعباس واقع است.

دبیر کمیته ازدواج امور بانوان شهرستان پارسیان درباره هدف از برگزاری این جشن گفته است: «این امر برای اولین‌بار در سطح شهرستان و با هدف تسهیل امر ازدواج مطابق با آداب و فرهنگ ایرانی – اسلامی اجرا شد».

سخنگوی قوه قضائیه، غلامحسین محسنی ‌اژه‌ای، هم درجلسه‌ای با حضور مقامات قضایی گفته است: «گاهی ازدواج‌ها الزاما زناشویی نیست، شاید عقد باشد، ولی زناشویی انجام نشود. مثلا برای محرم شدن یک مرد به یک زن، عقدی میان دختر و مرد خوانده می‌شود، یا موارد دیگر.»

جمعی ازکنش‌گران اجتماعی روز یکشنبه ) ۲۲شهریور/ ۱۳ اوت) بیانیه‌ای با عنوان «به ازدواج کودکان پایان دهید» صادر کردند.

در این بیانیه، آنها خواستار تغییر ماده ۱۰۴۱ قانون مدنی، افزایش سن ازدواج  دختران و پسران به ۱۸ سال تمام و حذف امکان به ازدواج درآوردن کودکان با اجازه ولی از این ماده قانونی؛ ممنوعیت و جرم‌انگاری ازدواج بزرگسالان با کودکان و جرم‌انگاری ازدواج‌های ثبت نشده کودکان را شدند.

فعالان مدنی همچنین بر لزوم اقدا‌م‌های پیش‌گیرانه همچون آموزش و ارتقاء سطح  آگاهی جامعه به‌ویژه در رابطه با آسیب‌های کودک-همسری تاکید کرده‌اند.

وقتی کودکان به ازدواج واداشته می‌شوند

http://www.dw.com/image/18504413_303.jpg

سازمان دیده‌بان حقوق بشر روز سه‌شنبه (۹ ژوئن/۱۹ خرداد) با انتشار گزارشی از مقامات بنگلادش خواست که گام‌هایی جدی در راه مقابله با معضل ازدواج کودکان بردارد. این سازمان در این راستا همچنین از قصد قانون‌گذاران بنگلادش برای کاهش سن قانونی ازدواج از ۱۸ به ۱۶ سال انتقاد کرده است.

از این روست که معضل ازدواج کودکان در ایران نیز مورد بحث و انتقاد قرار دارد. سازمان “عدالت برای ایران” در سال ۲۰۱۳ گزارشی منتشر کرد که در آن از ثبت نزدیک به ۴۰ ازدواج زیر ۱۸ سال در طی یک سال سخن رفته بود. از این شمار نزدیک به ۳۰ هزار دختر بین ۱۰ و ۱۴ سال و بیش از ۱۵۰۰ دختر زیر ۱۰ سال بودند.

گزارش سازمان دیده‌بان حقوق بشر حاکی از آن است که حدود ۳۰ درصد از دختران بنگلادشی پیش از رسیدن به سن ۱۵ سالگی به ازدواج واداشته می‌شوند. اگر چه ازدواج کودکان در این کشور از لحاظ قانونی ممنوع است، اما بسیاری‌ با پرداخت رشوه تاریخ تولد ذکرشده در شناسنامه این دختران را تغییر می‌دهند تا بتوانند قصد خود را محقق کنند.

بنگلادش از جمله کشورهایی است که با توجه به فاجعه‌ها و سانحه‌های طبیعی پیاپی با معضل فقر دست‌ به ‌گریبان است. از آنجایی که دختران در خانواده‌های فقیر باری اقتصادی تلقی می‌گردند، در سنین کم شوهر داده می‌شوند. شیخ حسینه، نخست‌وزیر بنگلادش سال گذشته وعده داده بود که تا سال ۲۰۲۱ میلادی ازدواج دختران زیر ۱۵ سال را متوقف کند.

تحقیقات نشان می‌دهد که عدم دسترسی دختران به امکانات تحصیلی نه تنها به فقر و وابستگی اقتصادی آنان منجر می‌شود، بلکه سلامتی روحی و جسمی آنان را نیز می‌تواند به خطر بیا‌ندازد. کودکانی که پیش از رسیدن به سن قانونی به ازدواج واداشته می‌شوند، در موارد زیادی مورد خشونت خانوادگی و تجاوز شوهر قرار می‌گیرند.

سازمان “تر دز ام” نیز که در سراسر جهان از جمله برای احقاق حقوق زنان مبارزه می‌کند، تا کنون بارها به پیامدهای منفی جسمی و روحی که از ازدواج‌های اجباری حاصل می‌شوند، خبر داده و آن‌ها را “جبران‌ناپذیر” توصیف کرده است. بر اساس تجربیات کارشناسان این سازمان قانون تحصیل اجباری در دوره‌‌های ابتدایی و متوسطه، دختران نوجوان را از خطر ازدواج زودهنگام در امان نگاه می‌دارد.

این مشکل تنها به بنگلادش محدود نمی‌شود، بلکه معضلی است که آن را می‌توان در بسیاری از کشورهای جنوب و جنوب‌ شرقی آسیا مشاهده کرد. بنا بر ارزیابی رسمی “صندوق جمعیت سازمان ملل متحد”، تا سال ۲۰۲۰، بیش از ۱۴۲ میلیون دختر نوجوان که هنوز به سن قانونی نرسیده‌اند، به اجبار از سوی خانواده‌های خود به عقد و ازدواج مردان میان‌سال در می‌آیند. ۵۰ درصد این دختران اهل جنوب آسیا هستند.

در کشورهای افغانستان، پاکستان، هندوستان، بنگلاش، نپال و سریلانکا ازدواج کودکان از لحاظ قانونی ممنوع است، اما معضلی است عمده و رایج که هنوز حل نشده است. یکی از مسئولان یونیسف در جنوب آسیا در گفت‌وگو با دویچه وله تصریح کرده است: «مهم این است که بحث پیامدهای ازدواج کودکان در جامعه مطرح شود.» به اعتقاد او در کنار قانون باید ذهنیت جامعه و مردم نیز دگرگون شود.

سازمان ملل متحد در نوامبر سال ۲۰۱۴ با صدور قطعنامه‌ای همه‌ی کشورهای عضو را متعهد کرده بود که ازدواج کودکان را ممنوع و قوانین لازم برای پیشگیری و مجازات متخلفان را تصویب و اجرا کنند. کمیته‌ی حقوق بشر مجمع عمومی سازمان ملل متحد با تصویب این قطعنامه از همه‌ی کشورها خواست تا گام‌های جدی برای توقف کامل اجبار کودکان به ازدواج بردارند.

http://www.dw.com/image/16297700_303.jpg

طبق اعلام سازمان ملل متحد دیگر توجیه “فرهنگی و عرفی” برای ازدواج هیچ کودک زیر ۱۸ سالی قابل پذیرش نیست. قطعنامه‌های مجمع عمومی سازمان ملل متحد از نظر قانونی دولت‌ها را نمی‌تواند موظف کند، با این‌حال همیشه اهرم فشار خوبی برای اصلاح قوانین در کشورهای عضو محسوب می‌شود.

 

http://www.dw.com/image/15523152_303.jpg

البته اکثر کشورهای اسلامی از جمله ایران با ممنوعیت ازدواج زودهنگام دختران به دلیل مغایرت با قوانین شرعی مخالف هستند. طبق قوانین ایران سن ازدواج برای دختران ۱۳ سال و برای پسران ۱۵ سال است ولی پدر یا ولی قهری می‌تواند فرزند زیر ۱۳ سالش را با اجازه دادگاه به عقد کسی دربیاورد.

 

http://www.dw.com/image/17054202_303.jpg

از این روست که معضل ازدواج کودکان در ایران نیز مورد بحث و انتقاد قرار دارد. سازمان “عدالت برای ایران” در سال ۲۰۱۳ گزارشی منتشر کرد که در آن از ثبت نزدیک به ۴۰ ازدواج زیر ۱۸ سال در طی یک سال سخن رفته بود. از این شمار نزدیک به ۳۰ هزار دختر بین ۱۰ و ۱۴ سال و بیش از ۱۵۰۰ دختر زیر ۱۰ سال بودند.

صدای آلمان

Leave a Reply

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.